Ghosting, Eveline, Dereotu Turşusu

 

Ghosting’i bilen bilir. Türkçe çeviride oturmuş bir karşılığı yok. Gölgeleme, hayaletleme, hayaletleşme, hayalet sevgili gibi karşılıklar dolaşıyor. Doğrudan sözcüğün İngilizce isim köküyle (Ghost=Hayalet) ghostlamak diye karma fiil kullananlar da var, sanıyorum gençler arasında en yaygını bu.  İletişimi birden kesmek demek. Mesela sevgiliniz mesajınıza cevap vermiyor, telefon aramalarınıza dönmüyor, sizi engelliyor. Ve bütün bunları hiç açıklama gereği duymadan birden yapıyor. Aslında burada yapmak, yapmamak anlamına geliyor. “İhtiyaç sahibi” derken ‘sahip’in ihtiyacı olan şeye sahip olmayan anlamına gelmesi gibi…

Dijital kültürün ürettiği yeni bir davranış kalıbı gibi görünüyor... Ama adının yeni konması bu tavrın eskiden de olmadığı anlamına gelmez. İnsanlar eskiden de hiç haber vermeden, açıklama yapmadan ilişkilerini bitiriyorlardı. Mesela selamı sabahı kesmek, mektubu kesmek, karşılaşmamak için yolunu mekanını değiştirmek gibi. Günümüzde olan sadece teknoloji farkı mı? Değil. ‘Ghosting’in özgünlüğü dijital dünyanın değiştirdiği davranışlarda gizli: Tekrarlanabilirlik ve düşük maliyette. Yüzleşmeyi ortadan kaldırıyor. Bütün kontrol tek taraflı Ghosting yapanın elinde. İnsanlar bu sözcüğün anlamını hiç bilmeden de ‘ghosting’ yapmaya muktedir. Çünkü taklit bir davranış bu. En yakınında olanların ilgili kişiye hap gibi bu tavsiyeyi vermesi doğal: Kes ilişkini, sıfırla! ‘Ghosting’ mağdurunun sanal iletişim çabalarını grup halinde izleyip eğlenenler bile var. Kulağıma geldi… Varsın ‘ghostig’e uğrayan karşı tarafın ruh halinde bir derinlik keşfetmeye çalışsın, onun kişiliğini hayal gücüyle doldurmaya çalışsın. Tuhaf bir asimetri. Bilinen birden bilinmez hale gelince olacak olan bu. Bir tür yabancılaşma efekti (die Entfremdung). Lütfen Brecht’in yabancılaştırma efektiyle (die Verfremdung) karıştırmayın. Biri körelmeye yol açıyor, diğeri aydınlanmayı sağlıyor.

Ghosting mağdurunu köşeye çekip şöyle diyesim var: Dur sakin ol dostum. Bu bir hakikat anı da olabilir hakikati iptal eden yanılsama da. Bana kalırsa ‘ghosting’ yüzeysel bir tavır, ‘ghosting’i savuştumak için verilen tavsiyeler de öyle, kendisini yaşam koçu sananlar sen de aynısını yap derler; sen de arama, sorma, sosyal medya hesaplarını takip etme… emin ol bu misilleme de yüzeysellikten öte gitmiyor.

Ghosting sözcüğü bu taklit çoğalmaya verilen sertifika gibi. Hem taklit hem özgün. Birbiriyle çelişen şeyler değil. Bulaşıcı derecede taklit edilebildiği için özgün. Özgünlüğü bugünün dünden farkını görürsek ortaya çıkıyor.

Bugünün ghosting mağdurunun tefekküre dalarak karşı tarafı psikolojik derinlik yanılsaması içinde gizemlileştirmesi tersine edebi olmayı hak edenin de kendisi olmasını sağlıyor. Ghosting yapan ise sahte bir temsile dayanıyor, suskunluğu bir karakter zenginliğinden değil muhatabını cevapsız bırakma tercihinden, edepsiz ve edebi bir değeri yok.

Biz edebiyatta kalalım. Madem hakikat anı dedik, hakikat anının (epifani) üstadına bakacağız, James Joyce’a.

James Joyce’un Eveline öyküsüne. Bu öyküyü Ghosting’in tarihçesi diye de okuyabiliriz. 

Öykü bir kadının sevgilisinden pat diye ayrılışını anlatıyor.

Pat diye ayrılış nedir? Gerisinde nasıl sessizce, hiç haber vermeden ilmek ilmek örer kendini?

Yalnız burada günümüz ghostingi ile Eveline’in sevgilisinden ayrılışı karşıtlıklarla dolu. Bunu öykü çözümlemesinin sonunda göreceksiniz. Biraz sabır.

Yoğunluk ve belirsizliklerle dolu bir atmosfer yaratmış Joyce. Belki de ben öyküyü üç dört kez okuduğum için harcadığım zamanla bunun okumama değmiş olması arasında titiz bir ödeşme yaşıyorum. Hep öyle değil midir zaten? Öyle ya üzerine yazı yazacak kadar neden takıldın bu öyküye? Kişisel bir sorunun olmalı. Evet, inkâr edecek değilim. Ama ben kendi takıntımı empatiye de dönüştürme niyetindeyim. James Joyce neden yazdı bu öyküyü, onun derdi neydi?

Mesela kızın ismi neden Eveline? Bugünlerde pek rastlanan bir isim değil. Yanılıyor muyum?

Biraz araştırdım. Joyce bu öyküyü 1904 yılında yazmış, öykülerinin Dublinliler adıyla yayımlanışı 1914. İngilizler ismi Evelyn diye yazıyorlar, anlaşılan İrlandalılar ismin fonetiğini değil ama yazılışını yerelleştirmişler. Evelyn ismi İngiltere’de 19. yüzyılda  yaygınlaşmış, 20. yüzyılın başında oldukça popüler olmuş. 1904’te İngiltere’de kız çocuklarına verilen isimler arasında 50. sıradayken 1914’te 28. sıraya yükselmiş. Ama bu popülerlik İrlanda’daki Eveline isminde yok. Eveline ismi İngilizlerin Evelyn’ine uzaktan kur yapsa da Joyce’un yerel köklerine de gönderme yaptığını söyleyen edebiyat araştırmacıları var, İrlandaca Eiblin adıyla bir çağrışım kuruyorlar. Joyce elbette bir İrlandalı olarak İngilizce yazıyor, ama kendi yerel köklerini İngilizcenin içine yerleştirerek. Öykünün sonunda Eveline’in sevgilisi Frank’ın ona önce ismiyle düz seslenişi: “Eveline!” sonra senlibenli kısaltma haliyle seslenişi: “Evvy!” sanki ses yazıya dökülürken İngilizce çağrışımı daha güçlü, Joyce’un fonetikle yazı arasındaki oynamayı bir tür tarnskripsiyona çevirmesi. İsimlerden başladık tamamlayalım. Eveline’in sevgilisinin ismi Frank. Denizci. Eveline’i gemiyle uzaklara götürecek. Frank kıtalar arası bir isim. Adeta gidişin adı. Öykünün sonunda gerçekleşeceği gibi oturduğu yeri terk etmeyen Eveline’in karşıtı bir isim.

 Öykünün başında Eveline’i pencerenin kenarına oturmuş dışarı bakarken görürüz.

“(…) akşamın caddeyi istila edişini seyrediyordu. Başını pencerenin perdesine yaslamıştı, burun deliklerinde tozlu kreton kokusu. Yorgundu.”

“Kreton” sözcüğü dikkatimi çekti. Kreton genellikle kalın, perdelik bir kumaş türü, “tozlu kreton kokusu” perdenin zamanı biriktirdiğini gösteriyor. Eveline’in şimdide duyduğu geçmişin kokusu evdeki durağanlığın işareti. Herkes bilir, perdeler dışarıdan kirliliği pek fark edilmeyen en geç yıkanan eşyalardandır. Eveline’in koku alışkanlığı eviyle arasında bütünleyici bir atmosfer kuruyor.

Mahallenin geçmiş ve şimdisi gözünün önünden geçer. Çocukluğundan beri ne çok şey değişmiştir, boş arsaya yapılan yeni binalar, mahalleden taşınanlar… annesinin öldüğünü öğreniyoruz. Ve babasının annesinin ölümünden sonra kendisine iyi davranmadığını.  Eveline sonra evin içine bakar, sanki her şeyi yeniden görüyormuş gibi. Veda bakışıdır bu, tanıdık şeyleri son kez hafızaya kaydetme bakışı. Birazdan limanda buluşacağı sevgilisiyle okyanus aşıp başka bir dünyaya, Buenos Aires’e gidecektir.

“Razı olmuştu gitmeye, evinden ayrılmaya. Doğru mu yapmıştı?”

Eveline evini terk ediyor, kararını vermiş. Ama sadece kendisi değil, Joyce “razı olmuştu” dediğine göre başka birinin kararını kabul etmiş demeye getiriyor. O da bir karar gibi görünüyor elbette… burada karar kavramının tanımına bir şerh koymak zorundayım. Çünkü razı olmak bağımsız bir karar değil, yani karar tekamüle ermemiş. Bu yüzden “Doğru mu yapmıştı?” sorusu karar verme yeteneğini geriye dönük aşındırıyor. Razı olmak, başkasının iradesini, önerisini kabul etmek demek; dolayısıyla kararla sorumluluk eşitlenemiyor.

Birlikte olma arzusu evet ama gitme arzusu kendi kararı değil. Şüphesiz birlikte olmak gitmeyi de içerebilir, burada ise diğeri giderken gitmek uyum sağlamak anlamına geliyor daha çok. Baştan diğerine bağımlılık ilişkisi.

Eveline daha önce kabul ettiği gitmeyi belirsizliğe düşürerek karar öncesi ikilemle gerçek karar karşısında kalakalıyor. Kararın öznesi olabilmesi için bunu yapması gerek. Bir tarafta nesnel iki seçenek var: acı verse de bu zamana kadar yaşadığı, bildiği hayat ve evinden kurtulma anlamına gelse de bilinmeyen hayat. Diğer tarafta kararın öznesi olamamak.

Joyce kararını vermiş Eveline’i adım adım kararını veremeyen birine dönüştürüyor. Kararını veremeyen ile “kararsız”ı birbirine karıştırmayalım, Eveline korkak veya ne yapacağını bilemeyen biri değil. Evet o da gitmek istiyor. Eveline’in gitme kalma ikilemi güçlü bir yerele ait olma duygusundan kaynaklanmıyor, esas olan kendi bağımsız irade gücünü hissedemeyişi.

 

Eveline’in bir işi var, bir mağazada çalışıyor. Giderse acaba arkasında ne derlerdi?

“(…) biriyle kaçtıklarını öğrendikleri zaman.”

Gitmek yerine neden “kaçmak” fiilini kullanıyor burada? Türkçede de kızın sevdiğiyle gitmesini ifade eden birbirinin alternatifi iki fiil kullanılır: kız kaçırmak ve kızın kaçması. Kız kaçırmak erkeğin zor kullanmasını akla getirir, ama aslında bu “kaçırma” eyleminde kızın da onayı varsa onun arzusunu kamufle eder, toplumsal bir dil mutabakatıdır bu, birkaç anlamı birden içerir: kaçırma maharetini yücelterek erkeği kahramanlaştırır; kızın olası arzusunu, genel dişi arzusunu yok sayar biçimde erkeğin cebri arkasında iradesizleştirir; kızın veya kızın ailesinin iffetini korumayı da gözetir. Kızın kaçmasında ise arzuyu faş eden bir şey var. O da birkaç yönlüdür: geleneğe karşı koyma, geride olanlara karşı sorumluluğunu bir yük gibi terk etme, bir şeyin denetiminden otoritesinden çıkma ve suçluluk izi. Kaçma geride kalanı olumsuzlarken kendi eylemini geride kalanların bakışıyla “kaçma” olarak nitelendirdiği için kendisini de olumsuzluyor.

Yani kız kaçırmada kızın iradesi yok sayılır, kızın kaçmasında ise iradesi mahkum edilir.

Eveline kendi gidişini “kaçma” olarak söylerken arzusunu başkalarının ahlâkıyla yargılamış oluyor. Gitmeyi “kaçmak” olarak itibarsızlaştırarak. Gitmek özgürleşmekken, kaçmak ayak bağı. Eveline gitmenin ham arzusuna kaçmanın suçluluk duygusunu ekliyor.

Oysa aşk iki kişinin gitmesi değil midir? ‘Hadi gidelim buralardan…’ Evet ama karar kavramı  üzerine yukarıda düştüğümüz şerhe dönün şimdi. Eveline kararından dönmüyor, kendisi karar veriyor artık. Normal, olması gereken sözcükler yerine (bilinçdışı) ikame sözcükler kullanarak kendisini hazırlıyor. 

Joyce, “(…) biriyle kaçtıklarını öğrendikleri zaman.” sözünü öykünün orijinalinde nasıl yazmış diye merak ettim. Buldum da. Asıl ifade şöyle:

“(…) when they found out she had run away with a fellow…”

İngilizceye hakim değilim, Joyce’un orijinal cümlesini Google Çeviri yardımıyla yorumlayacağım. Özellikle iki ifade dikkatimi çekiyor:

Run away: kaçmak, kaçıp gitmek

With a fellow: bir adamla, bir delikanlıyla.

Joyce, Eveline’e gideceği sevgilisi Frank’ın adını değil de nötr görünen “with a fellow”u söyletiyor… Eveline’in kendisi için özel olan Frank adı yerine yerli ahalinin gözünden ve dolayısıyla “nötr” olmayan “fellow”u. Frank gelecek vaat eden özel bir sevgili olmaktan, hayat arkadaşı olmaktan çıkıp ahalinin gözünden sıradan bir erkeğe dönüşüyor. Yani “herif” oluyor. Bu “fellow”u biraz daha irdeleyince bakın ne buldum: 1911 tarihli Encyclopaedia Britannica’nın fellow maddesi şu açıklamayı yapıyor:

“Sözcük 15. Yüzyıldan itibaren genel ve gündelik kullanımda herhangi bir erkek için kullanılmaya başlanmıştır; üstelik çoğu zaman küçümseyici veya acıma belirten anlam taşıyabilir.”

1913 tarihli Webster sözlüğü iki ayrı anlam veriyor:

“ilk anlam: arkadaş, yoldaş, ortak. İkinci anlam: görgüsü veya değeri olmayan, bayağı ya da aşağılık adam.”

İkinci anlam ağır, Joyce’un bağlama göre bu anlamda kullandığını sanmıyorum. Yine de bir sevgili için tercih edilecek hayırhah bir sözcük değil.

İleri sayfada bir kez daha geçiyor bu “fellow”:

“First of all it had been an excitement for her to have a fellow and then she hat begun to like him.”

Murat Belge şöyle çevirmiş bu cümleyi:

“İlkin bir erkeği olmak bir heyecandı sadece, ama sonradan ondan hoşlanmaya başladı.”

Buraya dikkat edelim şimdi. Eveline’in “ilkin” diye duyduğu heyecan somut bir erkeğin karşısında duyduğu özel bir heyecan değil, bir ilişkiye sahip olmanın sosyal kabulüyle ilgili bir mertebe. Hoşlanma ise sonradan geliyor. Bu kez de âşık olma değil hoşlanma. İşte Joyce’un belirsizliği bir üslup olarak kullanmasının da kanıtı olacak bir durum. Acaba Eveline’in Frank’a duyduğu aşk yerine hoşlanma sözcüğü kendi tefekkürü içinde evrilerek öykünün sonunda vazgeçme kararını kolaylaştıran bir işlev mi üstleniyor? Bilmiyoruz. Eveline kendi arzusu söz konusuyken başkasının dilini ödünç alıyor. Frank’ı “fellow” olarak başkalaştırıyor… diğerini yabancılama. Frank’le kuracakları yaşamı başkasının gözünde dedikodu diline dönüştürüyor.

Bu orijinal metni araştırırken neye rastladım dersiniz? Joyce öykünün ilk versiyonunda “fellow” yerine “young man” kullanmış iyi mi?(2)

Öykünün üçüncü sayfasında Eveline’in 19 yaşında olduğunu öğreniyoruz. İki erkek kardeşinin olduğunu, birinin öldüğünü, hayatta olanın taşrada bir kasabada çalıştığını. Babası Eveline’e karşı tehditkâr ve sert. Eveline maaşının hepsini ona teslim etmesine rağmen, kızına harçlık verirken cimri.

“Ama şimdi tam da bırakıp gitmek üzereyken o kadar da istenmeyecek bir hayat değil gibi geldi.”

Eveline kendisini gitmekten caydırıcı bir oyun oynamaya başlıyor. Alternatifli düşünüyor. “Kaçmak” Frank’tan kaçmak anlamına da gelebilir.

Frank’le arasıra misafirliğe gittiği bir evde tanışmış Eveline. Frank, iyi yürekli, açık, mert birisi.

Frank bir gün Eveline’i tiyatroya götürmüş, Bohem Kız’a. İrlandalı besteci Michael William Balfe  tarafından bestelenmiş üç perdelik bir ballad opera. Joyce’un kasıtlı bir seçimi bu. Konusundan anlıyoruz (zamanın popüler bir operası olduğu için bilindiğini varsayması normal). Konu Eveline’in hayal dünyasına yakın. Arline adında bir kız çocuğu Çingeneler tarafından kaçırılarak onların içinde büyüyor. Bir gün Polonyalı bir soyluyla tanışır ve birbirlerine âşık olurlar. Arline’in gerçek kimliği ortaya çıkar ve mutlu son. Eveline de benzer bir eşikte ama bir sorun var, ne Evelin ne de Frank operadaki asaleti temsil etmiyor. Her ne kadar tiyatro salonunda Frank’le yan yana operayı izlerken “göklerde yaşıyor gibi” olmuşsa da bu aynı zamanda romantizmle gerçek arasındaki farkın altını çiziyordu.

Eveline’in babası ilişkilerini öğrenince yasak getiriyor. Eveline de sevgilisyle gizli gizli buluşuyor.

Ama gitmekten caydırıcı oyun devam ediyor. Eveline babasını ikinci defa düşününce bir başka baba aklına geliyor, şefkatli baba. Eveline vaktiyle hasta olduğunda ona eğlenceli bir hortlak hikayesi okuyan, onları pikniğe götüren (annesi sağken), üstelik annesinin bonesini giyip onları güldüren baba. Hiç şüphesiz Eveline giderse kızını özleyecekti. Annesiyle ilgili daha önemli bir şeyi hatırlıyor: Annesi ölüm döşeğindeyken evi elinden geldiğince ayakta tutmak için ona verdiği sözü. Ve annesinin aklını yitirmişçesine “Derevaun Seraun!” diye tekrarlayan sesini. Ne anlama geliyordu bu söz? Joyce hiçbir açıklama yapmamış. İnternette araştırdım, İrlandacanın (Gaelic) bozulmuş, fonetik olarak aktarılmış bir biçimi olduğu sanılıyor. Başlıca iki çeviri önerisi var:

1.      Hazzın sonu acıdır.

2.      Şarkının sonu çılgınlıktır.

Ama her ikisi de kesin değil. Kabul edeceğimiz şey bunun bir sabuklama hali olduğu. Çileli fedakârlıklarla geçen delilikle son bulan bir hayat. Çift anlamlı: sözün hezeyanla çıkan anlamsızlığı uğursuz kehanet gibi de anlaşılabilir. Eveline’in annesinden duyduğu bu söz kendi çaresizliğinin de habercisi gibi. Kaçmalıydı buradan, Frank kurtarırdı onu.

Frank gemide miço. Buenos Aires’te tutunacak bir yer bulmuş. Birlikte oraya gidecekler.

Öykü Eveline bu iç çatışmaları yaşarken nihayet tuhaflaşıyor. Öykünün sonunda gitmemeye karar vermiş Eveline’i görüyoruz. Buna şüphe yok. Ama Joyce olanca şiirsel betimlemeleriyle Eveline’in bu kararını limanda yüz yüze mi verdiğini yoksa zihninde mi yaşadığını muğlak bırakıyor. Tamam Eveline limanda Frank’in elini tutuyor, geminin sisle içinde yaslı düdüğünü duyuyor, sırt çantalı yolcu askerleri  görüyor, yanağını ‘solgun ve soğuk’ hissediyor… evet bütün bunlar canlı anlatımlar. Gel gör ki olmadık biçimde araya şu söz giriyor:

“Gidecekse, yarın Frank’le deniz üstünde olacaktı, Buenes Ayres yolunda.”

“Yarın” limanda geçen anlatımı birden boşa düşürüyordu. Öyle ya neden “yarın”? Neden “gidecekse”?

Acaba kalmak isteyen Eveline gitmek isteyen Eveline’i limanda hayal edip ertesi günün provasını mı yapıyor zihninde?

Benim okumamda böyle bir belirsizlik de kesin sayılmaz. Ama verimli bir ihtimal.

Ve Eveline’in bu vazgeçiş kararını sap gibi ortada kalan Frank’e anlatacak biri gerek ‘Bak Frank, tamam söz verdi, seni seviyor, biletleri de almıştın ama…

 

Şimdi de Katherine Mansfield’e bakalım. Onun Dereotu Turşusu öyküsüne…

 

 

DEREOTU TURŞUSU (3)

Bir ayrılma öyküsü daha. Burada da kadın pat diye ayrılıyor. “Pat” yansıma sözcüğünün ani ve şaşırtıcı özelliği burada da geçerli. Ayrılık her iki öyküde  kadınlar için bir süreçken adamlar bundan bihaber. Dolayısıyla kadınların kararının anlık ilanı olan “pat”, adamlar için şoke edici.

Mansfield’in öyküsünde iki ayrılık var. Altı yıl önce ayrılmış iki sevgili soğuk bir günde karşılaşıyorlar ve tekrar ayrılıyorlar.

Mevsim belli değil, şehir de,  yıl da. Kadının adı Vera, adamın adı yok.

Vera adamı bir kafede görüyor. Göz göze geliyorlar adam onu tanımıyor, Vera masaya yanaşıyor,  gülümsüyor, elini uzatıyor, adam “Vera!” diye bağırıyor. İkisi de sevinçli. Bir öykünün böyle başlaması ne güzel!

Mevsim belli değil dedim, ama soğuk bir gün, bunu kadının soğuğu sevmeyişinden ve adamın bunu hatırlayışından anlıyoruz. Öykü bundan sonra bir hatırlama düellosu biçiminde ilerliyor. Kadın birazdan adamdan ilk ayrılışının nedenlerini aralarındaki bu “ortak” hafızanın içinde ikinci kez yeniden üretecek. Ama püf noktaları var, ağırlığı oralara vereceğim.

Önce bu geçen altı yılda ne olmuş, kısaca: Adam birlikteyken gezmeyi düşündükleri birçok ülkeye onsuz gitmiş, hayatını kurmuş, hatırı sayılır bir başarı elde etmiş. Vera ise daha kendi halinde, çalışıyor, geçim gailesine düşmüş, çalmayı çok sevdiği piyanosunu bile satmış. Neden satmış? Vera açıklamıyor, adam da kurcalamıyor, inceliğinden değil sözü hep kendine getirme eğiliminden.

Adamın kötü huyları nüksediyor. Bunlardan biri Vera’nın sık sık sözünü kesmesi, onun söylediklerinin hiç önemi yokmuş gibi tuhaf bir ilgi kaymasıyla ses tonuna iltifat etmesi. Adam Rusya macerasını anlatıyor, Vera’nın can kulağıyla dinlediğini görünce daha bir şevkle, “Sen de severdin.” diyor. Rusya’nın Karadeniz kıyısında bir yerde piknik yapmışlar, çimenlikte oturdukları sırada onları gezdiren arabacı dereotu turşusu ikram etmiş. 

Adam bunları anlatırken Vera hayal gücünde bu sahneyi yeniden kuruyor. Hayatında hiç dereotu turşusu görmediği, ne menem bir şey olduğunu bilmediği halde tatmış gibi oluyor, içinden ‘korkunç ekşiydi.’ diyor, adama söylemiyor, yaşıyor bunu. Öyküyü bitirdiğimde ortalarda geçen bu sahneye tekrar dönüm. Çünkü dereotu turşusu öyküye de adını vermişti. Mansfield muhtemelen adamın anlatımında geçen dereotu turşusunu Vera’nın adamla aralarındaki birbirini dinleme farkını üstlenen nesne olarak seçmişti. Öte yandan adam gezginliğinde rastladığı egzotik nesne gibi anlatıyordu dereotu turşusunu, bir imrendirme nesnesi. Tüm bunları birlikte yaşayabilirlerdi, ne yani adam beni terk ettin bunlardan mahrum kaldın mı demek istiyor şimdi. Hayır adamın bu kadar yaralayıcı, fesat biri olduğunu düşünmeyelim. Eğer iyimserliğimin üzerimde olduğnu varsayarsanız adam bunları anlatırken naif tarafı harekete geçiyor da diyebilirim. Yanılmış da olmam, adamın naifliği bir yönüyle kendi içine gömülmüş dalgınlığından. Biz sürekli kendisinden söz eden insanları dışarı dönük olarak adlandırırız, aslında bir tür dalgınlıktır bu, kendinden çıkamayan insanlar. Üstüne adam Vera gibi bir dinleyiciye sahipken…

“Ne müthiş bir dinleyicisin sen. Bana o ateşli gözlerle baktığında bir başka insana asla söyleyemeyeceğim şeyleri sana anlatabileceğimi hissediyorum.”

Karşılıklı olsa tadından yenmezdi, oysa adam tek başına söyler bu sözleri. Devam eder adam:

“Seni tanımadan önce hiç kimseye kendimden söz etmezdim. Nasıl hatırlıyorum bir gece küçük yılbaşını getirdiğim gece, oturup bütün çocukluğumu anlatmıştım…”

Dananın kuyruğunun koptuğu ana yaklaşıyoruz. Adam ta çocukluğunda yaşadığı acı bir olayı henüz ayrılmadıkları o yılbaşı gecesi Vera’ya anlatmış, anlattığı olay ortak hafızaları olmuş. Adam şimdi o olayı yeniden anlatıyor. Bu sahne müthiş. Uzatırsam şaşmayın.

Adam çocukluğunda evden ayrılmasına neden olan acı  anısını anlattığını söylüyor, iki gece bahçelerinde bir at arabasının altında kimseden habersiz iki gece geçirdiğini.

“Sen dinledin, gözlerin parıldadı, hatta peri masalında olduğu gibi küçük yılbaşı ağacının bile dinlemesini sağladığını hissettim.”

Doğru Vera onu dinlemiştir. Adam Vera’ya içini dökmüş anlattıkça onu kendine daha yakın bulmuştur. Bu sadece olan kendini anlatmak değildir, anlattıkça kendisini de olmaktır. Ve hafızasını gönül rahatlığıyla diğerine emanet etmek. Buraya kadar her şey romantik. Oysa Vera’nın anısı makas değiştirir, aynı gecede bir başka olayı daha hatırlar. Havyar! Hani kırk  yılda bir kez yapılabilecek lüks harcamalardan. Adam o gece tatsız bir şekilde Vera’nın elindeki bir küçük kavanoz havyara takmıştır. Kavanozun içi parayla doldurulsa havyarın fiyatı kadar etmezdi. Kimbilir satıcılar ne kadar kâr etmişlerdir şuncacık havyardan, bir tür cimrilikle daha bir sürü karmaşık hesaplar, velhasıl yediği birkaç lokma havyarı Vera’nın başına kakıp durmuştu. Ama adam sanki böyle bir şey olmamış gibi bundan hiç söz etmiyordu şimdi. Ve Vera anlıyor ki hafızaları ortak değil. Birinin hafızasında duygusal yakınlık diğerinin hafızasında incinmişlik.  Yine de Vera kendi incinmişliğinden sıyrılarak adamın unuttuğu başka bir şey hatırlar.

“Köpeğin adı Bosun’du!” der.

Adam kendi anlattığından kopar.

“Hangi köpek? Senin köpeğin var mıydı? Hiç köpek hatırlamıyorum.” der.

Vera:

“Hayır, hayır. Sen küçük bir oğlan çocuğuyken avlunuzdaki köpek.”

Adam iki gün at arabasının altında yatarken bu köpeği başının altına yastık gibi koymuştur, Vera söyleyince hatırlar. Ama adam bunun Vera’nın hafızasında nasıl kaldığını merak etmez. Kendi anlatımı etrafında örgütlenmiş hafızası, aynı gece yaşanan havyar konusuyla çocukluk öyküsü arasında uçurumu da görmez. Ve dananın kuyruğunun koptuğu ana geliyoruz, adam kadının ona altı yıl önce gönderdiği ayrılık mektubundan söz eder,

“(…) senin nasıl da canını sıkmış olmalıydım. Ve şimdi çok iyi anlıyorum bana niçin öyle yazdığını.”

Anlıyor mu gerçekte? Hayır… ‘senin nasıl da canını sıkmış olmalıydım.’ derken adam acı çekmeyi kadının sırtına yıkıyor, kendisini de acı çektiren olarak konumluyor. Belki de kadının duymak istediği aşk acısı adamda hâlâ yok. Elinde olmadan mı desek alışılmış kabalığıyla kadının gönderdiği o mektubu kastederek,

“Geçen gün onu yine buldum (demek saklamamış), okurken elimde olmadan güldüm” diyor.

Bir de gülmüş.

“Çok zekiceydi –benim nasıl da gerçek resmim.”

Alınmış bir hali yok, lakayt.

Vera tam o anda gitmek için kalkar. Adam gitmemesi için yalvarır. Söylediği söz gülünç derecede ilginçtir:

“Ah hayır lütfen… Biraz daha gitme.”

Gitmesini istemiyor ama sözünün mantığı tuhaf, sözün aynı anlama gelebilecek ‘biraz daha kal’ gibi olumlu ve yerleşik kalıbını tersine çevirerek, vurguyu ‘gitme’ye vermek istiyor ama (İngilizcede fiil önde: “D’ont go yet”) söz ağzından dil sürçmesi gibi çıkıyor.

Davranışı da gülünç:

“(…) masadaki eldiveninin tekini kaptı, sanki bu onu (Vera’yı) durduracakmış gibi sıkıca kavradı.” 

Gitme yoksa eldivenini vermem der gibi. Çocukça bir çaresizlik mi? Adam Vera’nın gitmeyi kafasına çoktan koyduğunu Vera ancak gitmeye başladığında fark ediyor. Biraz önce bütün konuşmalarının geçmişteki ilişkileri açısından Vera’da bıraktığı etkiyi takip edemiyor. Vera adamdan altı yıl önce ayrılış gerekçesini yeniden görüyor: ‘Bak gerçek bütün çıplaklığıyla bu, ayrılmakla doğru karar vermişsin.’

Buraya kadar Mansfield’in adamı duygusuz bencilin teki gibi çizdiğini sananlar olabilir. Ben hiç de öyle düşünmüyorum, yukarıda bir yerde söylediğim “naif” sözcüğünde ısrarlıyım. Adam da Vera’ya karşı boş değil, hatta belki Vera’nın sandığından da fazla seviyor. Ama bu duygusu Vera’nın iç dünyasına nüfuz etmiyor. Vera’nın gittiğini görüyor ama neden gittiğini anlamıyor. Adamın elinde Vera’nın eldiveni son bir çaba daha:

“Senin bu dünyadaki herkesten daha yalnız olduğunu hissettim… yine de, belki sen bu dünyadaki gerçekten, sahiden canlı olan tek kişiydin…”

Vera içinden geçenlerle bir an adamın söyledikleriyle koşutluk kurar:

“Aman tanrım! Ne yapmıştı! Mutluluğunu böyle fırlatıp atmayı nasıl göze alabilmişti. Şimdiye kadar kendisini anlayan tek erkek buydu. Çok mu geç kalmıştı artık? Çok geç olmuş olabilir miydi? Parmaklarının arasında tuttuğu eldivendi kadın…”

Ve adamın söylediklerini tekrar eder:

“Her zamanki kadar yalnızım.”

Ama birbirine akan iki yalnızlık değil bu.

Şimdi yazının başlığında geçen sözcükleri yeniden bir araya getirelim. Bence binlerce yıldır süren erkeğin kadını terk etme imtiyazını erkeğin elinden alan yeni sayılacak bir tarihçe var karşımızda. Joyce’un Eveline’i terk ediyor ama gidemiyor. Mansfiel’in Vera’sı gitmeyle terk etmeyi birleştiriyor. Ghosting, terk etmeyi iktidara dönüştürüyor.

Ama terk etme özgürleşme anlamına gelmez. Terk etmeyi sorgularsan özgürleşebilirsin...

   (1) James Joyce, Dublinliler, Çev. Murat Belge, İletişim yayınları, 1. Baskı, 1987, s.46-51

(2) Walleriw, Dominik, The Fabrik of Manliness: Joyce, Masculinity and Narative. PhD dissertation, Johannes Gutenberg-Universitat mainz, 2018, s. 148

(3) Katherine Mansfield, Katıksız Mutluluk-Bütün Öyküler, Çev. Oya Dalgıç, T.İ.Ş. Yayınları, s. 173-181

 

 

Türkiye Solunun Ölüm Paradoksu

                             Fotoğraf: Joel Peter Witkin

PARADOKS

Türkçede paradoks çelişkiyle eş anlamlı kullanılır. En azından günlük dilde. Oysa paradoks birbirinin karşıtıymış gibi görünen iki önermenin (olgunun) ayrı ayrı ve aynı anda doğru olmasıdır. Veya tersi birbiriyle uyumlu görünen iki önermenin (olgunun) bir arada olma çelişkisi. Yani bir açmaz vardır paradoksta. Sadece baktığımız şeyde değil, bakarken kendi algılama biçimimizde de.

Bu anlamda paradoks bir düşünme yöntemidir de: Paradoksu gör. Daha amiyane de söyleyebilirim: Tuhaf olanı gör.

Paradoksu en çok tekrarlayan şeylerde görürüm. Tekrarın verdiği algı uyuşukluğunda. Algı uyuşukluğu ‘Neden’ sorusunu ‘Öyle’ ile daha baştan elimine eder… “öyle”, hem cevaptır hem de sorunun yasağı.

Paradoks düşünme yöntemi olarak şunu sağlar: Bildiğin şeyi yeniden bilmez hale getir.

“Anımsama ritüeli” aslında “unutma ritüelidir” de. Ritüel tekrara dayandığı için söylüyorum. Çünkü bir şeyin ritüel olabilmesi için “tekrar”ın formuna sokulması gerek, bu kendiliğinden de olur. Tekrar ise bize neyin anımsanacağını ama çoğunlukla neyin unutulacağını gösterir. Bastırma kendini kasarak, unutmak istediklerimizi ekstra bir çabayla yok sayarak gerçekleşmez, ancak ortak bir “anımsama ritüeli”nin sürekli öne çıkmasıyla gerçekleşir. Bu yüzden anımsama kolektif yanılsamalar üzerine kurulmaya daha yatkındır. İyi ki elimizde sanat var, edebi olanla (samimi olan) bundan sıyrılabiliriz. 

TÜRKİYE SOLUNUN ÖLÜM PARADOKSU

Mitinglerde, dergi kapaklarında, sosyal medyada solun ölmüşlerinin resimleri... İkondur bunlar, resimleri seçilmiştir, üzerinde işçilik yapılmıştır.

Bu resimleri uluslar arası olanlar ve yerel olanlar diye ikiye ayırabiliriz. Marx, Engels, Lenin, Che gibi uluslar arası olanlar; Mahir, Deniz, İbo, M. Suphi gibi yerel olanlar. Ama bunun dışında kendini perdeleyen bir başka ayrım daha var: Ecelinden ölenler, öldürülenler. Che hariç uluslar arası olanların ölümleri ecellerinden, öldürülenler yerel olanlar.

Öldürülmenin ölüme kattığı prestij… Yerel bir antropoloji gizli burada.

Ölüler bu prestije karşı taş gibi kayıtsız olsa da bu prestij yaşayanlara kalan mirastır. Bunun miras olması için üretilmesi de gerekir. Ölümü göze almanın kanıtı olarak ölmek (yani öldürülmek) ölümsüzlük talebini de içerir. Türkiye’de sıkça söylenen ‘Tarih beni haklı çıkaracaktır.’ sözündeki tarih kendi tanımı gereği geçmişe ait olmasına rağmen kendi geleceğinin kurgusu biçiminde söylenir. Materyalist solun ölümsüzlük metafiziğidir bu. Tarihe geçme arzusunun bir gelecek özlemi olması (ya da projesi). Buna birinci paradoks diyelim.

Öldürülmek siyasal başarısızlığın prestiji… Devlet bizi öldürüyor, demek ki biz devlet için ciddi bir tehdidiz. Muhatap alınmanın zirvesi. Öldürülmüş önderler devlet yöneticilerinin alternatif muadili haline geldikleri için onlara sadık kalmak bu muhataplığı diri tutacak şey. Geleceği değiştirmek isteyen solun geçmişe saplanıp kalması. Buna da ikinci paradoks diyelim.

Asıl sözünü etmek istediğim üçüncü paradoks.

SOLUN ÖLÜMÜ ÖZELLEŞTİRMESİ

İlk özel mülkiyet mezar olabilir mi?

Tarlanın etrafını çitle çevirmekten daha eski ve daha basit. Kazılarda on binlerce yıl öncesine ait vücuttan kesilerek koparılmış ve üzerinde delik açılmış kafatasları bulundu. Bazı arkeologlar bunun duvara asmak için yapıldığını söylüyor. Günümüzde ölü yakınlarımızın duvarlarımızı süsleyen portrelerinin öncülü.

Yaşayanların ölüyü özelleştirilmesi…

Daha sonra yaşayanların ölü tarafından özelleştirilmesi.

Yüklemin aktif ve pasif haline dikkat lütfen. Başlangıçta kurucu olan aktif eylem gelenekselleşince tersine dönüyor. Bunun belki de en iyi örneği kurganlar. MÖ 5000-4000 yıl öncesine kadar giden kuzey orta Asya’nın devasa boyutta mezarları. Göçer topluluk elitlerinin gömüldüğü yerler. Gömmek diyoruz ama aynı zamanda yükseltmek. Arkeolojik tabirle tümülüs denen bu yükseltinin Asya’nın bozkırında tepe biçiminde uzaktan görünmesi esas. Yapımına ciddi bir emek harcanıyor. Göçer topluluklar rastgele yollarda gelip gitmezler, kurganlar onlar için güzergah belirleyici kerteriz noktalarıdır. Daha önemlisi topluluğun yaşadığı coğrafyayı orada fiilen bulunmasalar da burası “bizim” demelerinin kanıtı olarak mimleyen şey…

                                                  Kurgan

Bu kadar yeter, dağıtmadan devam edeyim:

Türkiye’de solun ölülerini özel mülkiyet haline getirdiği bir dönem var. 12 Mart civarında başladı ama asıl ayrışma 1978-1980 arası.

Neden 1978?

Çünkü fraksiyonlar arası yoğun rekabet bu tarihte başladı.

12 Mart’tan çıkışta bütün sol cenazelere toplu halde katılıyordu. Bunlardan biri Harun Karadeniz’in Ağustos 1975’te cenazesi. Ölümü cinayet biçiminde olmasa da sağlık sorunu bilinmesine rağmen kasten hapishanede tutulması haklı bir öfke doğurmuştu. Diğeri bir faşist tarafından öldürülen Hakan Yurdakuler’in cenazesi Nisan 1976’da. Araya kendi iki anımı da iliştireyim. O zamanlar Ankara Karadeniz arası sık sık gidip geliyorum. Yıl 1977 Ocak ayı, Trabzon’da imal ettikleri bombanın patlaması sonucu ölen Acilciler denilen örgütün liderlerinden Yüksel Eriş’in cenazesine kasabadan toplu halde gidişimiz. Aramızda hiç Acilci yoktu. Yine aynı yılın Mayıs ayı, bu kez Giresun, Ordu’nun daha geniş katılımıyla Ulubey’e Haki Karer’in cenazesine gidişimiz. Haki Karer’in PKK’nın liderlerinden olduğunu sonradan öğrendik. Aramızda hiç PKK’lı yoktu.

Evet neden 1978’den itibaren solda ölüler özelleştirildi? ‘Çünkü fraksiyonlar arası yoğun rekabet bu tarihte başladı.’ dedim. Şimdi bu sözümle paradoks başka bir şey söyleyeceğim. Sol 12 Mart’ı milat alırsak kendisini ölüler üzerine kurdu. Yine de genelleme yapmaktan kaçınsam iyi olur, TİP’i (şimdiki değil) istisna görebiliriz. Diğerlerinde ölüm bir miras kavgasıdır. Birbirine karşı önce adı geçen ölüyü Büyük Ölü yapmak, sonra da ‘O Büyük Ölü’nün en iyi takipçileri bizleriz diye ayrışmak.

Fraksiyonlar 1978’e kadar aşağı yukarı belirginleşmişti. Bunlardan Maocular ve Sovyetçiler (ben Sovyetçiydim) kanlı bıçaklıydılar. İdeolojik olarak en yakın görünenler ise eğer birbirlerinden kopmuşlarsa birbirlerine en çok düşman olanlardı. Herkes diğerini elinden gelse bir kaşık suda boğardı. Nitekim sol içi cinayetler de işlendi. İtişme, kakışma, karşı devrimci ilan etme gibi sıradan hakaretleri saymıyorum bile. Eğer bu fraksiyonlardan biri es kaza iktidar olsaydı ben hayatta kalır mıydım diye kendime sorduğum çok olmuştur. Düşünün sol adı altında mücadele ettiğiniz kapitalist toplumda iyi kötü yaşıyorsunuz, ama bunu yıkıp yerine kuracağınız idealiniz olan toplumda öldürüleceksiniz!.. (Erkek peygamber devesinin çiftleşirken dişisi tarafından yenmesi bile bundan hayırlı.)

1978’ten sonra ölüm dayanışmanın değil aidiyetin unsuruna dönüşüyor. Her örgüt kendi ölüsünü sahipleniyor. Es kaza ÇBS (çizgisi belirsiz sosyalist) birisi öldürülmüş olsa örgütler arası bir paylaşım sorunu yaşanıyordu. Ya da sessizce geçiştirilen ölümler. Genelde kendiliğinden bir görgü oluştuğunu söyleyebilirim. Kimse kimsenin ölüsünde hak iddia etmiyordu. Haftalık fraksiyon dergilerinin bir hafta içinde öldürülen üyelerinin, sempatizanlarının fotoğraflarını yayınlamaları adettendi. Ölü ne kadar fazlaysa gurur da o kadar fazlaydı. Çünkü bir rekabet konusuydu bu. Kim daha fazla bedel ödüyor? Ölüm bilançosu. Ölüler üzerinden bir bedel aristokrasisi doğmuştu. Ölümler de bunun sermayesiydi. Bu insanları öldüren faşistlere karşı doğal öfkenin yan etkisiyle oluşan bir ruh halinden söz etmediğim anlaşılıyordur herhalde. Naif öfke başka bir şey. Her ihtimale karşı belirtsem iyi olacak: Aksine bu ruh hali solun bütün enerjisini hem kendi hem de sivil faşistlerle mücadele içine hapseden döngünün sebebi olmuştu.

1978’den sonra ölümler ortak hafızadan örgütsel hafızaya çekildi. Katliamlar da bu sırada yapıldı zaten. Maraş Katliamı, Çorum Katliamı, İstanbul Üniversitesi Katliamı Ankara’da sadistçe 7 TİP’linin öldürülmesi. Tandoğan’da yapılan o mitinge katılmıştım. Solu bir araya getiren son mitinglerden biriydi galiba. Ama artık dayanışma değil korku egemendi.

Kürsüde Behice Boran’ın cesur konuşmasını hatırlıyorum, saygıyla anıyorum.

BÜYÜK ÖTEKİ OLARAK ÖLÜ

Ölü liderler metafizik mirastır. Sonradan Büyük Öteki haline gelirler.

Türkiye’de 12 Mart sonrası sol örgütler ölü liderlerin akidesi üzerine kuruldular. TKP bile ta 1921 Ocak’ında öldürülen liderleri Mustafa Suphi’yi sadece tarihsel dayanakları değil, diğer sol örgütlerle rekabetlerinin meşru zemini olarak öne sürdüler. TSİP ölüsünü belirlemişti: Dr Hikmet Kıvılcımlı. Ecelinden ölmüştü ama ömrünün sonunda çileli bir kaçış macerası vardı (öldürülenlere nazire bir denge).

TİP’in, PKK’nın ve “çevre” diyebileceğim Birikim dergisi etrafında toplananların ölüsü yoktu. TİP bu ölü yoksunluğu yüzünden suçluluk duygusuna itildi (Bahçelievler Katliamı’na kadar). O zamanlar yaygın biçimde kullanılan “pasivizm”in kanıtıydı bu. PKK Haki Karer’in öldürülmesiyle ölüsüne kavuştu ama lider olarak değil, pisi pisine cinayete kurban giden sıra neferi olarak. Daha doğrusu Apo onun ölümünü böyle kurguladı. Bugün bile bu ölümün örgüt içi infaz olup olmadığı tartışılıyor. Müritleri Apo’nun varlığını ölü bir lidere dayandırmayışını kendi liderliğinin müstesna bir özelliği olarak ileri sürebilirler, bana kalırsa patolojik narsisizmin göstergesi bu. Bazen “normal” olan genel anormal eğilimin dışında gözükse de bir başka anormalin kendini gizleme biçimidir. Bazen ölü lider diğerlerine hayat veren temsili bir bedel olabilir, PKK’da bu ölü lider eksikliği belki de Apo’nun örgütünü ölüm imalatına dönüştürmesinin nedenlerinden biri (dursun burada, konu bereketli)… Ölü lideri olmayan Birikim çevresi göreceli diğerlerinden daha özgürdü. Ölü bir lidere sadakat yükünden kurtularak solun entelektüel sorunlarını tartışabildiler; daha çok çeviri yardımıyla ama. Sol örgütlerin monoton konularından sıkılanlar biraz imrenme, biraz da mahcupça Birikim dergisini takip ediyorlardı (bunlardan biri de bendim).

Nereye varacaktım, evet solun ölüleriyle ilişkisine.

Karl Marx da bir ölü değil mi?

Hay ağzına sağlık. Elbette ölü!..

Ama Marx yaşarken bize neden ölülerin değil canlı hayatın tarafında olmamız gerektiğini söyledi. En iyisi Marx’ı konuşturayım. Uzun bir alıntı olacak, bu alıntı Marksistler tarafından yaygın biçimde alıntılanır zaten, ama sizi baştan uyarayım sanki birbirinden bağımsız iki ayrı parça olarak alıntılanır. Bu yüzden ben bu parçaların arasına girip kendi görüşümü aktaracağım, işte:

“İnsanlar kendi tarihlerini kendileri yaparlar, ama kendi keyiflerine göre değil; kendi seçtikleri koşullar içinde değil, doğrudan karşı karşıya kaldıkları, belirlenmiş olan ve geçmişten gelen koşullar içinde yaparlar.”

Marx’ın bu cümlesi Marksistler tarafından sanki bu durum insanın kaderiymiş gibi gizli ikinci bir yorumla aktarılır. Tarihsel materyalizmin determinist karakteri olarak: ‘İnsana özne diyebilirsiniz ama aslında tarihin nesnesi.’ gibi… Marksistler bu anlamı nasıl çıkarıyorlar? Önce başka bir soru: Marx bu sözü söylerken insanı verili koşulların mahkumu olarak sabitliyor mu, yoksa bunu insanı bu koşullardan kurtarmanın sorunu olarak mı ortaya koyuyor? Karşımızda bir dahi var, sözü nereye çeksen gelecek bir peygamber yok. Marx tedbirini almış, sözün devamı şöyle:

“Bütün ölmüş kuşakların geleneği, büyük bir ağırlıkla, yaşayanların beyinleri üzerine kâbus gibi çöker. Ve, tamamıyla yeni bir şey yaratmak için kendilerini ve maddi çevreyi dönüştürmekle uğraşır göründüklerinde, tam da böyle devrimci bunalım çağlarında, geçmişin ruhlarını kaygıyla yardıma çağırırlar, onların adlarını, sloganlarını ve kılıklarını ödünç alır, yeni tarih sahnesine bu zamanında saygın olan kılıkla ve ödünç alınmış dille çıkmaya kalkarlar (…) Tıpkı, yeni bir dili öğrenmeye başlayan kişinin, onu hep kendi ana diline çevirip durması gibi; ama ancak anadiline gönderme yapmadığı ve yeni dili kullanırken anadilini unuttuğu zaman yeni dilin ruhunu özümseyebilir ve kendini bu dilde özgürce ifade edebilir.” (Karl Marx, Louis Bonapart'ın 18. Brumaire'i, Çev. Sevim Belli, Sol Yay. s.25, 26)

Marx’ın bu sözlerinin birincisinin açıklaması değil eleştirisi olduğu herhalde anlaşılıyordur. Dünyayı değiştirmeye kalkanların geçmiş ruhları yardıma çağırmaları. Bunun kendisi de Marx’ın koşul dediği nesnelliğe dahil olması. Yani Marx diyor ki siz bu kafayla dünyayı değiştiremezsiniz. Dil metaforu ne kadar güzel. Marx gibi çokdilli birinin bu örneği vermesinin pedagojik bir tarafı da var.

Ölüler nasıl Büyük Öteki haline gelirler? Bu ihtiyaç antropolojisinin nedenleri ne? Freud’un ölüm güdüsüyle bağlantısı… Daha önce bir şeyler yazmıştım: 

https://omerwsenel.blogspot.com/2014/07/buyuk-oluler_8.html

Haydin semaha!

 

 

Yolsuzluk Toplumu

 

Yukarıdaki resim yolsuzluğun kriminal temsili. Artık yolsuzluğun böyle bir suç üstü görselliği yok. 

Yolsuzluk yaygın, ama diyelim toplumun büyük çoğunluğu hiç yolsuzluk yapmıyor ve yolsuzluğa açıktan karşı, buna rağmen neden böyle bir başlık seçtim? Genelleme olduğu için kışkırtıcı ve irite edici.

Bu adı seçtim çünkü egemen yolsuzluk psikolojisi herkese sirayet etmiş. Yolsuzluğun bir suçlama aracı olması ya da yolsuzluğun kötü karakteri üzerinde toplumsal mutabakat hiçbir şeyi değiştirmiyor. Yolsuzluğu tolere etmek daha baskın çünkü. Tolere etmek hoş görmek değil burada, daha çok sineye çekmek, onunla bir arada yaşamak.

Yolsuzluk psikolojisi diye bir şey var. Yılların kaşarlanmış duygusu.

Türkiye’de yolsuzluk bir müsabakadan galip çıkmak gibi yaşanıyor.

Hiç de öyle ahlaki ya da hukuki bir suçluluk duygusu eşlik etmeden.

Gizli yapılıyor, sırdaşlık gerektiriyor… evet, ama ahlaki ikilemden muaf. Yolsuzluk yapan yaptığının yolsuzluk olmadığını kafasında halletmiş. Bunun bir hak olduğunu düşünüyor.

Yolsuzluk her şeyden önce bir iktidar tekniği:

‘Ben yapmasam başkası yapacak.’

‘Daha öncekiler de böyle yaptı, herkes yapıyor.’

‘Bizim hakkımız zaten yenmişti, ben kimseden çalmıyorum, benim sayemde (benim yetkimle) daha zengin olacak birinin kazancından pay alıyorum, neden sadece o tek başına kazansın? Ben aynı zamanda bir ekonomistim paranın temerküzünü sağlıyorum.’

‘Hem ben gelirimin zekatını veriyorum, hayır işleri yapıyorum. Bunun ötesinde davamıza hizmet ediyorum, onlar ise kişisel çıkar peşinde…’

Uluslararası Şeffaflık Örgütünün 2025 Yolsuzluk Algı Endeksi’ne göre Türkiye 100 temiz olma puanından 31 puanla 182 ülke arasında 124. sırada. Son flaş yolsuzluklarla sıra epey daha gerilemiştir muhtemelen.

Galiba bir yolsuzluk tanımı yapmam gerek: Kendisine emanet gücü bireysel ya da grup çıkarına kullanmak. Her ülkede farklı farklı yolsuzluk biçimleri var, en kapsayıcı tanımı bu.

Biraz da etimoloji: Yol-suz-luk… yol sözcüğü burada bir işin yolu yordamı, kuralı anlamına geliyor; yolsuz, -suz yapım eki anlamı olumsuza çevirerek kuraldan sapmak anlamına dönüşüyor, -luk yapım eki de bunu bir davranış normuna sokuyor. Batı dillerindeyse yolsuzluk karşılığı kullanılan sözcük “corruption”. Latince kökenli. Latincede “corrumpere” fiili bozmak, tahrip etmek anlamını taşıyor. Birinde yöntemden sapmak, diğerinde insanın özüyle ilgili bir başkalaşma. Vurguya dikkat. Yine de iki anlamı özdeş saymamıza engel değil bu. Ama Türkçede sanki kişide bir arıza yok da seçtiği yol onu sapıtmış gibi affedilesi bir esneklik… bunu aklımızda tutalım derim.

Herkes yolsuzluğun sözlük anlamını muhafaza etme eğiliminde: Yolsuzluk kötü. O zaman nasıl?..

YOLSUZLUĞUN İKİZİ: DÜRÜSTLÜK

Yolsuzluk toplumunda dürüstlük yolsuzluğun karşıtı değildir. Bizzat yolsuzluğun ürettiği dürüstlükten söz ediyorum. Yolsuzluk kadar yaygın, kendine özgü dürüstlük çeşitleri.

Bunlardan birine Kemal Kılıçdaroğlu örnek verilebilir. Hatta iyi bir örnek. Şimdiki değil daha eskisi, diyelim Haziran 2017’de ‘Hak Hukuk Adalet’ yürüyüşü yapan K. Kılıçdaroğlu. Gözünüzün önüne getirin, beyaz gömlekli, yazın sıcağında Ankara’dan İstanbul’a yürüyor. Çocukları hakkında ortaya atılan yolsuzluk iddialarından alnının akıyla çıkmış. Temiz adam…

Yazar Haydar Karataş geçenlerde izlediğim bir videosunda K. Kılıçdaroğlu’nun dürüstlüğünün Dersimli kimliği üzerinde bir kalkan vazifesi gördüğü mealinde bir şey söyledi. Ben H. Karataş’ın bıraktığı yerden konuyu biraz daha derinleştirmeye çalışacağım.

Dersimli olmak hem Alevi olmak, hem de 1937- 1938 katliamına uğramış, bu acı hatırayı sonradan da olsa kuşaktan kuşağa aktarmış, 1970’lerden itibaren de radikal sol örgütlere yuva açmış netameli bir halk olmaktır. Katliam sırasında iktidardaki tek parti CHP’ye yıllar sonra lider olan K. Kılıçdaroğlu için dürüstlük bu çelişkiyi gideren anahtar. Yani dürüstlük etik seçim değil burada, bürokrasi içinde tutunma ilkesidir. Ve kimlik. Sanıyorum bu durum devlet memuru birçok Dersimli için geçerli. Osmanlı’dan beri etnik azınlıklara uygulanan bir gelenek. Özellikle yönetim kademelerinde yer alan devşirmelerden beklenen bir şey. Bir azınlık karakteri olarak oluşturulan yapıntı dürüstlük.

Diğeri müfettiş dürüstlüğü (Bunu arkadaşım H. Aydın Kabagöz'le sohbetime borçluyum). Hesap kitaba, motamot uygunluğa dayanan denetim amirleri. Statüsünü ve itibarını denetlediği kişilerin korkularından, çekincelerinden alırlar.

Benim asıl üzerinde durmak istediğim bu ikisi değil, yolsuzluğun ikizi olan dürüstlük.

Yolsuzluk toplumunda çalma çırpma münferit bir suç değil, birer şebeke işidir. Her şebeke kendi aidiyet bağı içinde dürüstlük ilkesini yeniden üretebilir. Tıpkı dinin ve hukukun ilkeleri gibi, yasaklar ve izinlerle; sözünde durmak, yalan söylememek, ihanet etmemek, sırdaş olmak, sadakat... Bir mafya babası örgütünü ancak dürüstlük üzerinden yönetilebilir hale getirir. Otorite huzurunda biçimsel beden dilinin ötesinde dürüstlük ilkelerine itaat esastır. Biz The Godfather filmini bu yüzden severiz. Minimal bir dünya içinde dürüstlüğün karakterler üzerinden kristalize olması çeker bizi. Mafya gibi uç bir örnek vermem çelişkili görünebilir. Bunu tarikat, parti, sivil toplum kuruluşu, anonim ortaklık biçiminde genişletebiliriz. Fark etmez, kavram dürüstlük olduğu için ister ulusa gidelim, ister ülkeler arası pakta. Her halükârda ilke değişmiyor: İçeriye karşı dürüstlük koşulu dışarıya karşı ihlal edilebilir.

Gerçek dürüstlük entelektüeldir. Evrensel dürüstlük Kant’la başladı, Marx zirveye taşıdı. Ama felsefede dürüstlüğün sancılarını kendi üzerinde de deneyimleyen Wittgenstein'a ayrı bir saygım var.

K. Kılıçdaroğlu adaletsiz düzene hizmet eden “dürüst” biri olabilir.

Küresel ısınma artık uluslararası bir dürüstlük sorunudur. Bak nereye geçtim şimdi. Atmosfere fazladan karbondioksit salan yolsuzlar…

Son kullanma tarihine titizlikle bakarak aldığım yumurtaların yarısı bayat çıktı. İki hafta içinde üçüncü kez oldu bu.

 

CIVIKLAŞMA ve YOLSUZLUK

Duyguları ölçemezsiniz (belki nörologlar beynin salgıladığı hormonlarla işi matematiğe bağlarlar; ama insan, hormon o miktarda olduğu için mi o duyguda yoksa o duyguda olduğu için mi o hormonu salgılıyor, orası muallak). Duyguları gözlemleyebilirsiniz, daha iyisi sezersiniz.

Bir duygu söze dökülünce performatif hale gelen şey başka bir duygudur. Geçen Enver Aysever’in Nagihan Alçı’yla yaptığı söyleşiyi dinledim. Konu Deniz Göktaş’ın N. Alçı hakkında söyledikleri. N. Alçı birçok defa “Üzüldüm” dedi. Videonun hemen başındaki sözlerini aktarayım:

”Deniz Göktaş’ın beni hedef aldığını duyduğumda çok üzüldüm yani… önce şaşırdım sonra çok üzüldüm. Sonra Youtube kanalımda ona bir cevap verdim, sonra sakin kafayla düşününce o cevaba da üzüldüm…”

Mübareğin üzüntü deposu var. İngilizceden devşirilip günlük dilde bolca kullanılan “üzüntü”nün gerçek üzüntü olmadığı belli, dil duygunun iletimini protokole dönüştürüyor (‘seni bir kaşık suda boğacaktım ama bendeki merhamete bak, üzüldüm’ der gibi).

Yolsuzluk toplumunun hem yarattığı hem de hazır bulup üzerine oturduğu üç temel yaygın duygu var, elbette sezgisel söylüyorum, ölçemem:

1.Mülkiyetin metafizik algılanmasından ötürü açgözlülük.

2. Yolsuzluk servetinin bir kısmının dağıtımı sonucu minnet/şükran.

3. Yaranma. Yaranmayı hem minnet ve şükran duygusunun ödeşme hali (bu anlamda modern biçimde kendini sürekli yeniden dizayn eder) hem de güvenlik sağlama aracı olarak düşünüyorum. Yalakalıktan, yardakçılıktan, dalkavukluktan farklı. Hatta yaranma kutuplaşmayı muhafaza ederek özel bir uzlaşma biçimi yaratır, iç savaşı önler.

Yolsuzluk toplum sosyolojisini dönüştürüyor.

Yolsuzluk artık “çürük elmalar” gibi münferit değil. Toplumu dönüştürüyor. Sosyal değerleri değiştiriyor. Para kavramını değiştiriyor.

Yolsuzluk toplumunda para ile meta arasındaki ilişkinin özgün bir dolayımı var. Bak buna kafa yordum. Başka bir şey bu.

Türkçede afaki anlamda kullanılan “liberal” sözcüğü işimize yarayabilir, yolsuzluk dincileri de liberalleştirdi. Buna karşı şunu da söyleyebiliriz: laikliği de dincileştirdi. Yolsuzluk; dava, ideal ne olursa olsun işin ciddiyetini bozuyor. Aradığım sözcük şimdi dilime geldi: Cıvıklaşma. Evet yolsuzluk toplumunun davranış özelliği: cıvık. Melez değil, cıvık.

 

 TİKSİNME HAKKI

Çevremde çoğu kişi Cemil Tugay gibilerin saf değiştirmesini korkuyla açıklama eğiliminde. Hayır, korku erdemli bir duyguya giriş bile olabilir. İnsanın bütün hasletlerinin kurucusu olan hangi cesaretin arkasında bir korku ikilemi yoktur ki. Keşke korksalar.

Burada olan başka bir şey: Benzeşme!

Bu toplum birbirine benziyor. Baş döndürücü bir hızı var.

Benzeşmeye karşı yapılacak şey: Tiksinme. Külliyen tiksinme.

Kendinden tiksinme de dahil. Öyle ya bunlarla aynı coğrafyada yaşadığım için değil sadece aynı ad altında anıldığım için bende de bir sorun olmalı.

Bunca devrim yapmış insanlık tarihinde tiksinme diye bir eylem neden yok? (Devrimler hep "açız" gibi bir iştahla yapılır, neden mide bulantısıyla yapılmaz?)

Senden tiksiniyorum diye münferit bir aşağılama değil, diğerinde yaratacağın kendinden tiksinmenin sosyal bir pandemi haline gelmesi… bu mümkün mü?

 

TİKSİNİYORUM, O HALDE VARIM

Ancak tiksinerek kendimi koruyabilirim.

Hayvanlarda daha güçlü, bir zehir karşısında ani irkilme gibi, eğer zehre karşı böyle duyumsal savunması yoksa nalları diker.

İnsanda tiksinme duyum ötesi bilgiye de dayanır. Mesela çocukluktan gelen bir yüz soyutlamasına. Bazı insanlar ilk görüşte iticidir. Algı arşivinizdeki yüz repertuarı bir benzeşme imkânı sunar ve sizi yönlendirir.

Yıllar önce bir araştırma şirketi yöneticisi olan arkadaşım bana, yandaki küçük odayı işaret edip, “Duvarda panoda bir afiş göreceksin orada fotoğraflar var. O fotoğraflar içinde sana sevimli gelen üç fotoğraf seç, sonra da sana sevimsiz gelen üç fotoğraf daha seç.” Şaşkınlıkla arkadaşıma baktım, “Denek olan ben miyim onlar mı?” diye sordum. Arkadaşım “Orasını karıştırma,” dedi. Odaya girdim, afişte onlarca yüz. Bazı yüzlere aşinayım, bazı yüzleri hiç görmemişim. Arkadaşım seçtiğim yüzleri defterine not aldı. Seçtiğim sevimsiz fotoğraflardan bir numarayı yani en sevimsizi göstererek kahkaha attı, “Bunu tanıyor musun?” dedi. “Hayır, ama sanki daha önce görmüşüm gibi.” Arkadaşım kahkahasına devam ederek “O” dedi “falan sendikanın başkanı. Solcu.” Yıllar sonra o sendikacının lüks malikânesinde bahçıvanlık yapan bir adamla tanıştım, benim bir öğrencimin velisiydi. Sendikacıyı ondan dinledim. Tiksintimde yanılmamışım.

Bir şeyi sevmiyorum ile bir şeyden tiksiniyorum iki farklı şey.

Sevmemek hemen dışsallaştırır, tiksinme ise bende bir etkileşim yaratır, bir kimyasal bozulma. Tiksiniyorum derken sadece bir duyumu iletmiş olmam, aynı zamanda bünyesel olarak yaşadığım negatif bir süreci de anlatırım. Tiksinmenin ilk nesnesi diğeri değil bendeki fizyolojik değişimdir.

Bu yüzden tiksinti bir yakınlaşma tepkisidir.

 

'HARAM LOKMA HELAL DÜZEN'

Yolsuzluk toplumunda dini söylemin ortak metin haline gelmesi:

 “Tüyü bitmemiş yetimin hakkı” “kul hakkı”, “haram lokma…”Ne güzel sağcısı solcusu herkes yolsuzluğa karşı mutabık. Öyle ya niye “yolsuzluk toplumu" o zaman?

Hayır, bizzat bu sözler yolsuzluğun meşru dışavurumu.

Neden?

1. Bu sözü söyleyen “hakkı yenmişleri” üçüncü kişi yapıyor.

2. Hesap sormayı öteki dünyaya havale ediyor.

3. Bir şebeke sorunu olan ve kamunun zararı olan yolsuzluğu bireysel günaha indirgiyor.

4. Yolsuzlukla mücadelenin “vicdanlı dürüst” insanlarla değil gerçekten denetleyici ve yaptırım gücü olan kurumlarla yapılabileceğini inkâr ediyor…

 Öyle.

Yolsuzluğun bir iktidar sorunu olduğu ülkede dinci söylem, katili öldürdüğü kişinin cenazesine davet etmeye benzer.

 Geçenlerde duyduğum bir fıkra, belki çoğu kişi biliyor ama tekrarlayacağım:

 Rüşvet alan: "Hakkını helal et."

 Rüşvet veren: "Helal olsun, hayrını gör. Sen de helal et"

 Rüşvet alan: "Helal olsun."

Ben dürüstlüğü sanatçının samimiyeti olarak edebiyatta seviyorum. Elimde Jamaica Kincaid’in Annemin Otobiyografisi var. Her tür yolsuzluğa karşı (ruhsal yolsuzluklar da dahil) sığınağım. Sistemin dışına çıkabilme imkânım.