"Kısa Volta"

 

Volta hapishane yürüyüşü yerine geçen bir mecaz, ‘Kısa Volta’ da çocuk mahkûmların yürüyüşü. Ama ta baştan voltanın kendisi de yürümenin mecazı değil mi?

Sözlüğe baktım, volta İtalyanca bir halatı babalara sarma anlamına geliyor; bir başka anlamı gemilerin fırtınada rüzgâra karşı yol alabilmesi için sağa sola zikzak yapması demekmiş. Ceneviz veya Venediklilerden gelen bir denizcilik terimi. Ama sözcüğün kaynağı olan İtalyancada hapishaneyi de çağrıştıran bir yürüyüş anlamı yok. Bu bize özgü. Sadece sözcüğün evrimiyle vardığı yer açısından değil, bir yürüyüş tarzı olarak da bize özgü.

“Volta atmak… voltasını almak” deyimleri başlangıçta argo sayılmaz. Her ikisi de dışarıdan bir buyruğa tabi. Önce deyiş sonra deyim. Bunu şöyle de ifade edebiliriz: Önce düz anlam var, yani başlangıçta halatın iskele babasıyla arasında kurduğu bağ neyse o, sonra anlam horlayıcı bir git emrine dönüşüyor. Söyleyen hareketi başlatıyor ve kontrolü öznenin elinden alıyor. Liman, tersane ve gemi çalışanlarının farklı etnik kökenlerden geldiğini bilirsek buralarda birbirine sürten dillerin argonun çıkış yerlerinden biri olduğunu tahmin edebiliriz.

Argo kozmopolit dil dokusundan beslenir. Ama bir dil melezlenmesi değil. Sadece özel bir grubun anlayacağı dışarıya kapalı bir dil de değil. Şimdi düşünüyorum da argoda bu kategorik ayrımı yapmak gerekir. Hırsız argosu, eşcinsel argosu, kolej argosu gibi dilin dışarıya sınır çizen yapısından farklı olarak burada kastettiğim bazı argoların yaygınlaşmaya eğilimli yapısı, günlük konuşma dilinde evcilleşme yeteneği. Bunu sağlayan Türkçenin argoda içine aldığı yabancı sözcüğü kendi sentaksı içinde eritmesi; volta atmak ya da voltasını almak deyimlerinde deyimi anlam olarak yönlendiren ‘atmak’ ve ‘almak’ fiilleridir, deyim içerisinde ‘volta’ kendi etimolojisiyle alışverişini kesiyor, anlamını unutuyor ve deyimle yeni bir eylemi ifade ediyor. Voltanın orijinal anlamında geminin rüzgâra karşı zikzak çizerek yol alması değil, tersine mahkûmun belirli bir hatta düz yürümesi. Artık sözcük bir yasa koyucu.

Yasa dışılıktan hapishanede yatan birinin voltayla yasa koyması. Bize özgü bu ilginç paradoksu biraz açsam iyi olacak.

Bedii Faik hapishane anılarını yazdığı O Biçim kitabının henüz başında birlikte volta attığı Yumuk Refik’e maltanın üst başında üç dört adımda bir süratle dönerek kısa kısa volta atan iki genci göstererek soruyor:
“Bunların voltası niye bu kadar kısa ve süratli?”
Yumuk Refik gülerek şu cevabı veriyor:
“Asıl volta öyle olur abi. Bazı mahpuslar aynı hapishanede yatan hasımlarına karşı uyanık davranmak zorundadırlar. Onun için arkalarını uzun müddet bir tarafa verip yürümezler; sık sık dönüş yaparlar.”

Bazı insanlar kendilerine soru sorulunca otomatikman bunu “bir bilen” ayrıcalığına dönüştürüyorlar. Yumuk Refik’in cevabının antropolojik olarak bir çekiciliği var ama çok zorlama. Bedii Faik’e çekici gelen ise tecrübeli bir mahpusun bilgeliğine hiç sorgulamadan ortak olmak. O dönemde hapishane avlusu zaten kalabalık, herkes hasmını tanır. Voltada sert keskin dönüşleri paranoyanın semptomu gibi kabul etsek bile tam da bu yüzden uzun süre sürdürülebilir olması mümkün değil. Oysa burada gerçek daha sade ve insani: volta birbirine tutunan mahpuslarda güven duygusu üretiyor. Bir yanı bu.

Ama ben voltanın yasa koyucu gösteriş tarafından da söz etmek istiyorum.

Tim İngold çizginin tarihini anlattığı kitabının bir yerinde ‘Çizgi Nasıl Düzleşti?’ diye bir başlık atmış. Bu başlığın bende voltayla ilgili bir çağrımı oldu. Bilirsiniz doğada dümdüz çizgi yok. “Dümdüz” insanla başlıyor. Düz çizginin pedagojide disipline edici daha ötesi homojenize edici öğrenimi devam ediyor. Volta sanki bu düz çizgiyi yürüyüşe ikame eden bir figür. Dolayısıyla içindeki zımni yaptırımı görmezsek olmaz. İki türlü yaptırım: hem kendisi hazır bir yaptırıma uyuyor hem de bir yürüyüş formu olarak bu yaptırımı dışarıya taşıyor. (Hapishane dışında da insanlar volta atar, sanki cezaevi alışkanlığını sivil yaşamda sürüdürüyormuş gibi; otobüs duraklarında, koridorda, evinin balkonunda... eril bir mekân sahipliği iletir.)

Volta mahkûma özerklik alanı yaratıyor gibi ama mahkûmu mahkûm olarak da mimliyor. Voltanın mahkûmu yürüyüş güzergâhı denen düz hattın kısır döngüsünde mekânı bir tür sahiplik yanılsamasıyla doldurarak bir kez daha mahkûm etmesi… Ama voltanın hiç bunlar yokmuş gibi enerjik görünümüne ne demeli? Zaman geçiren değil zamanın kendisi olmuş bir ritimle. Hapishanede sıkışmış bedenin kendi iktidarını voltayla kurmasıyla.

Oyunun sınır ihlallerine dayanan sapmalarını henüz bedeninde törpüleyememiş çocuk bir mahkûmun volta atması ne anlama geliyor peki?

Volta tutsak bedenin hapishane idaresine karşı dik duruşu değil sadece, asıl diğer mahkûmlara karşı güç gösterisi. Özellikle grup voltalarında bu beden rekabeti görünür hale gelir. Voltanın bize özgülüğü de burada başlıyor. Hiyerarşi talep eden bedenin dışavurumu. Yürüyüş güzergâhı bir mekân işgalidir aynı zamanda, kendine ait mıntıka kültürü yaratır. Omuzların hareketi, ellerin arkada durma biçimi, yere sağlam basan ayaklar, tespih sallama hızı, bakışların sertliği bedeni bir metne dönüştürür. Volta sırasında az konuşma, yani genel sessizlik bedenin metne dönüşmesini destekleyen diğer sebep. Öte yandan mahkûm adımlarıyla çile doldurmanın ritmini tutar, yürüyüşü bir eğretileme haline gelir; kafasından geçenlerle gördükleri aynı değildir.

Başka bir şey daha: Volta, bütün mahkûmları benzeştirir, suçlarının üzerini örter. Voltanın kurallarına uymak ortaya bir tür “zararsızlık” çıkarır.

Romanda geçen şu sözlere bakalım şimdi:

“Duvara yakın ağaçların altında poz veriyorduk. Bir adam, elinde tespih olan, ayakkabılarının topuğuna basmış bir adam, ‘Lan yavşak hırsızlar, piç kuruları, ben volta atarken kimse beni rahatsız edemez, Önümden geçemez, götünüzü şişlerim sizin’, diye bağırdı. Fotoğrafçı hızlı hızlı uzaklaştı. Biz de ses etmedik.”

Bunu söyleyen kişi voltanın kurallarını çocuk mahkûmlara zılgıtla hatırlatan bir yetişkin mahkûm. Çocuklara “hırsız” diye suç biçerken kendi sabıkasını volta kuralı arkasında gizliyor. Hemen sonra öğreniyoruz ki bu voltacı yetişkin hırsızlık için girdiği evde bir adamı öldürmüş, karısını da bıçakla yaralamış, ama soranlara namus meselesinden yatıyorum diyormuş.

‘Kısa volta’daki “kısa” sıfatının hapishanede çocuk yürüyüşü yerine geçen bir metafor olduğunu tahmin edebiliriz. Romanda bunun için ayrıca bir volta betimlemesi yok. Ama voltanın yetişkinlerden çocuklara öykünmeyle geçtiğini varsayabiliriz. Romanın baş anlatıcısı Kuzu diğer çocuk mahkûmlardan farklı olarak bu yetişkin öykünmesini daha çok temsil ediyor. Sevk edildiği sivil hapishanede tek siyasi mahkûm o.

Çocuk yaşta siyasi olmak bedenin sürekli tereddüt içinde olması demektir.

Çocuk için siyasi olmak bir vaattir: Çabuk büyüme vaadi. Kitabın arka kapağında da yazar bu. Ama kitabın içinde Her Şeyi Bilen adıyla geçen Tanrı-yazarın söylediği şu söz bu büyümenin nasıl bir arafta olma hali yarattığının ipucunu verir bize:

“Kuzu hiçbir zaman tereddütlerini hatırlamak istemezdi.”

Belki genel hatırlama tanımının farklı bir söylenişi bu. Acaba doğrusu şu mu: Biz tereddütlerimizi hatırlamayız! Verdiğimiz kararlar sonrası başımıza gelen olayları hatırlarız, tereddüt anı hafızamızdan silinir. Tereddüt yaşamımızda en önemli duygu-durumlardan biri olduğu halde. Şinasi Türüdü Tanrı-yazarı da yanlışlar biçimde Kuzu’nun büyümeyle büyüklenme arasında yaşadığı tereddüt anlarını anlatır bize. Bu aynı zamanda Kuzu’nun kendi ağzından tereddütlerini yeniden anlatımla derinleştirip derinleştirmeyeceğiyle ilgili yaşadığı ikinci tereddüttür. Anlatımın tereddüdü… tereddütün sanata dönüştüğü yer.

Romandan iki örnek vereceğim:

İlki askeri cezaevinde yetişkin siyasi tutuklularla aynı koğuşta kalan çocukların sayımın sonunda “Sondur komutanım!” demeleri.

“Sondur komutanım, diyenler yaşı küçük olan tutuklular oluyordu. Abiler, sondur komutanım demeyi kendilerine yakıştıramıyorlardı belki de. Bir ara bunu, "Neden böyle oluyor," diye koğuştaki abilere sormak istedim. Sonra vazgeçtim.”

Askeri cezaevi yöneticileriyle yetişkin siyasi tutuklular arasında sessiz bir uzlaşma yok mu burada?.. Kuzu’nun sezgisi doğru, “Sondur komutanım” demenin küçük düşürücülüğünü yaşı en küçük olanın sırtına yıkmışlardı yetişkinler. Kuzu’nun bunu ta o zaman “abi”lere sormak isteyip vazgeçmesi bir, bunu anlattıktan sonra üzerine düşünmekten vazgeçmesi iki. Ama her halükarda tereddüt olayın içinde kapatılamayacak bir leke olarak duruyor.

İkinci örnek darbe öncesi henüz içeri düşmemiş Kuzu’nun kasabada bir akşam yetişkin arkadaşlarıyla yazılama yaptığı sırada:

“İskele tarafında duvarları kireçle boyarken, babamın hızlı hızlı bana doğru geldiğini gördüm. Fırçaları, boyayı bırakıp liman tarafına doğru kaçtım. Çocuklar da ardım sıra koşuyordu.
O akşam eve gitmedim. Caminin arka tarafındaki bir gecekonduda kaldım.”

Burada iki olgu iç içe. Birincisi Kuzu’ya yazılama işbölümünde düşen görevin hiyerarşinin en altında olması. Kuzu kireçle duvarın zemini boyuyor, beyaz zemine sloganı yazacak yetişkinin yazısının daha iyi görünmesi için kontrastı sağlıyor. Kendisine gururla burayı ben yazdım diyeceği bir pay kalmıyor. Babasının geldiğini görünce kaçıyor. Oysa babası da solcu. Babasına tam da o haliyle görünmek istemiyor. Kaçışı bir refleks. Biraz açalım bunu.

Çocuğun dünyasında “baba” politik değil, ontolojiktir. Babanın solcu olması bu rolü bilinçdışı düzeyinde ortadan kaldırmaz. Çocuk için politik olmanın çekiciliğinden biri aile dışına çıkmaktır çünkü (sağcılık genellikle bu avantajı tanımaz); yazılama, yasak aynı zamanda aileden saklanan bir eylem haline gelir. Baba solcudur ama muhtemelen feleğin çemberinden geçmiş biri olarak sorumludur da, bedel ödemiştir, ihtiyatlı olmayı bilir. Çocuk ise tehlikeyi estetik bir heyecan olarak yaşar. Devrimle büyüklenir. Baba solcu olmasına rağmen eylemin büyüsünü bozan dış figürdür. Kuzu yazılamada yazan değil, hiyerarşinin en altında hazırlayan olduğu için babanın tanıklığında kendini idealize edemez, babanın gözünde bir yadırgamaya dönüştüğünü görür. Ne korku, ne utanç, ne suçluluk… neyi duyacağını bilemeyen tereddüt zirvesi.

Yukarıda “sağcılık genellikle bu avantajı tanımaz” dedim biraz da bunu açayım. Aslında genel olarak politik olmanın çocukların aileden çıkmasını sağlayan bir işlevi var. Politikada çekimi kazandıran hızlı büyüme. Bir dönemden söz ediyorum ve günümüzde aynı hızlı büyüme arzusunu kendi çocuklarında sömüren dinciler var artık. Çocukları büyüklerin olduğu camiye götürüyorlar, başına takke takıyorlar, çocuklara cennet cehennem gibi büyüklerin sözcüklerini kullandırtıyorlar vb. Ama hızlı büyümede solcu çocuklarla sağcı çocuklar arasında şöyle bir fark var: Sağcı çocuklar büyüklerin nezaretinde denize cankurtaran simidiyle giriyorlar, solcu çocuklar ise yüzmeyi bodoslama denizin derin yerine atlayarak öğreniyorlar. (Bu örneği bir arkadaşıma borçluyum, kendisi adını yazmamı istemedi.)