Ghosting, Eveline, Dereotu Turşusu

 

Ghosting’i bilen bilir. Türkçe çeviride oturmuş bir karşılığı yok. Gölgeleme, hayaletleme, hayaletleşme, hayalet sevgili gibi karşılıklar dolaşıyor. Doğrudan sözcüğün İngilizce isim köküyle (Ghost=Hayalet) ghostlamak diye karma fiil kullananlar da var, sanıyorum gençler arasında en yaygını bu.  İletişimi birden kesmek demek. Mesela sevgiliniz mesajınıza cevap vermiyor, telefon aramalarınıza dönmüyor, sizi engelliyor. Ve bütün bunları hiç açıklama gereği duymadan birden yapıyor. Aslında burada yapmak, yapmamak anlamına geliyor. “İhtiyaç sahibi” derken ‘sahip’in ihtiyacı olan şeye sahip olmayan anlamına gelmesi gibi…

Dijital kültürün ürettiği yeni bir davranış kalıbı gibi görünüyor... Ama adının yeni konması bu tavrın eskiden de olmadığı anlamına gelmez. İnsanlar eskiden de hiç haber vermeden, açıklama yapmadan ilişkilerini bitiriyorlardı. Mesela selamı sabahı kesmek, mektubu kesmek, karşılaşmamak için yolunu mekanını değiştirmek gibi. Günümüzde olan sadece teknoloji farkı mı? Değil. ‘Ghosting’in özgünlüğü dijital dünyanın değiştirdiği davranışlarda gizli: Tekrarlanabilirlik ve düşük maliyette. Yüzleşmeyi ortadan kaldırıyor. Bütün kontrol tek taraflı Ghosting yapanın elinde. İnsanlar bu sözcüğün anlamını hiç bilmeden de ‘ghosting’ yapmaya muktedir. Çünkü taklit bir davranış bu. En yakınında olanların ilgili kişiye hap gibi bu tavsiyeyi vermesi doğal: Kes ilişkini, sıfırla! ‘Ghosting’ mağdurunun sanal iletişim çabalarını grup halinde izleyip eğlenenler bile var. Kulağıma geldi… Varsın ‘ghostig’e uğrayan karşı tarafın ruh halinde bir derinlik keşfetmeye çalışsın, onun kişiliğini hayal gücüyle doldurmaya çalışsın. Tuhaf bir asimetri. Bilinen birden bilinmez hale gelince olacak olan bu. Bir tür yabancılaşma efekti (die Entfremdung). Lütfen Brecht’in yabancılaştırma efektiyle (die Verfremdung) karıştırmayın. Biri körelmeye yol açıyor, diğeri aydınlanmayı sağlıyor.

Ghosting mağdurunu köşeye çekip şöyle diyesim var: Dur sakin ol dostum. Bu bir hakikat anı da olabilir hakikati iptal eden yanılsama da. Bana kalırsa ‘ghosting’ yüzeysel bir tavır, ‘ghosting’i savuştumak için verilen tavsiyeler de öyle, kendisini yaşam koçu sananlar sen de aynısını yap derler; sen de arama, sorma, sosyal medya hesaplarını takip etme… emin ol bu misilleme de yüzeysellikten öte gitmiyor.

Ghosting sözcüğü bu taklit çoğalmaya verilen sertifika gibi. Hem taklit hem özgün. Birbiriyle çelişen şeyler değil. Bulaşıcı derecede taklit edilebildiği için özgün. Özgünlüğü bugünün dünden farkını görürsek ortaya çıkıyor.

Bugünün ghosting mağdurunun tefekküre dalarak karşı tarafı psikolojik derinlik yanılsaması içinde gizemlileştirmesi tersine edebi olmayı hak edenin de kendisi olmasını sağlıyor. Ghosting yapan ise sahte bir temsile dayanıyor, suskunluğu bir karakter zenginliğinden değil muhatabını cevapsız bırakma tercihinden, edepsiz ve edebi bir değeri yok.

Biz edebiyatta kalalım. Madem hakikat anı dedik, hakikat anının (epifani) üstadına bakacağız, James Joyce’a.

James Joyce’un Eveline öyküsüne. Bu öyküyü Ghosting’in tarihçesi diye de okuyabiliriz. 

Öykü bir kadının sevgilisinden pat diye ayrılışını anlatıyor.

Pat diye ayrılış nedir? Gerisinde nasıl sessizce, hiç haber vermeden ilmek ilmek örer kendini?

Yalnız burada günümüz ghostingi ile Eveline’in sevgilisinden ayrılışı karşıtlıklarla dolu. Bunu öykü çözümlemesinin sonunda göreceksiniz. Biraz sabır.

Yoğunluk ve belirsizliklerle dolu bir atmosfer yaratmış Joyce. Belki de ben öyküyü üç dört kez okuduğum için harcadığım zamanla bunun okumama değmiş olması arasında titiz bir ödeşme yaşıyorum. Hep öyle değil midir zaten? Öyle ya üzerine yazı yazacak kadar neden takıldın bu öyküye? Kişisel bir sorunun olmalı. Evet, inkâr edecek değilim. Ama ben kendi takıntımı empatiye de dönüştürme niyetindeyim. James Joyce neden yazdı bu öyküyü, onun derdi neydi?

Mesela kızın ismi neden Eveline? Bugünlerde pek rastlanan bir isim değil. Yanılıyor muyum?

Biraz araştırdım. Joyce bu öyküyü 1904 yılında yazmış, öykülerinin Dublinliler adıyla yayımlanışı 1914. İngilizler ismi Evelyn diye yazıyorlar, anlaşılan İrlandalılar ismin fonetiğini değil ama yazılışını yerelleştirmişler. Evelyn ismi İngiltere’de 19. yüzyılda  yaygınlaşmış, 20. yüzyılın başında oldukça popüler olmuş. 1904’te İngiltere’de kız çocuklarına verilen isimler arasında 50. sıradayken 1914’te 28. sıraya yükselmiş. Ama bu popülerlik İrlanda’daki Eveline isminde yok. Eveline ismi İngilizlerin Evelyn’ine uzaktan kur yapsa da Joyce’un yerel köklerine de gönderme yaptığını söyleyen edebiyat araştırmacıları var, İrlandaca Eiblin adıyla bir çağrışım kuruyorlar. Joyce elbette bir İrlandalı olarak İngilizce yazıyor, ama kendi yerel köklerini İngilizcenin içine yerleştirerek. Öykünün sonunda Eveline’in sevgilisi Frank’ın ona önce ismiyle düz seslenişi: “Eveline!” sonra senlibenli kısaltma haliyle seslenişi: “Evvy!” sanki ses yazıya dökülürken İngilizce çağrışımı daha güçlü, Joyce’un fonetikle yazı arasındaki oynamayı bir tür tarnskripsiyona çevirmesi. İsimlerden başladık tamamlayalım. Eveline’in sevgilisinin ismi Frank. Denizci. Eveline’i gemiyle uzaklara götürecek. Frank kıtalar arası bir isim. Adeta gidişin adı. Öykünün sonunda gerçekleşeceği gibi oturduğu yeri terk etmeyen Eveline’in karşıtı bir isim.

 Öykünün başında Eveline’i pencerenin kenarına oturmuş dışarı bakarken görürüz.

“(…) akşamın caddeyi istila edişini seyrediyordu. Başını pencerenin perdesine yaslamıştı, burun deliklerinde tozlu kreton kokusu. Yorgundu.”

“Kreton” sözcüğü dikkatimi çekti. Kreton genellikle kalın, perdelik bir kumaş türü, “tozlu kreton kokusu” perdenin zamanı biriktirdiğini gösteriyor. Eveline’in şimdide duyduğu geçmişin kokusu evdeki durağanlığın işareti. Herkes bilir, perdeler dışarıdan kirliliği pek fark edilmeyen en geç yıkanan eşyalardandır. Eveline’in koku alışkanlığı eviyle arasında bütünleyici bir atmosfer kuruyor.

Mahallenin geçmiş ve şimdisi gözünün önünden geçer. Çocukluğundan beri ne çok şey değişmiştir, boş arsaya yapılan yeni binalar, mahalleden taşınanlar… annesinin öldüğünü öğreniyoruz. Ve babasının annesinin ölümünden sonra kendisine iyi davranmadığını.  Eveline sonra evin içine bakar, sanki her şeyi yeniden görüyormuş gibi. Veda bakışıdır bu, tanıdık şeyleri son kez hafızaya kaydetme bakışı. Birazdan limanda buluşacağı sevgilisiyle okyanus aşıp başka bir dünyaya, Buenos Aires’e gidecektir.

“Razı olmuştu gitmeye, evinden ayrılmaya. Doğru mu yapmıştı?”

Eveline evini terk ediyor, kararını vermiş. Ama sadece kendisi değil, Joyce “razı olmuştu” dediğine göre başka birinin kararını kabul etmiş demeye getiriyor. O da bir karar gibi görünüyor elbette… burada karar kavramının tanımına bir şerh koymak zorundayım. Çünkü razı olmak bağımsız bir karar değil, yani karar tekamüle ermemiş. Bu yüzden “Doğru mu yapmıştı?” sorusu karar verme yeteneğini geriye dönük aşındırıyor. Razı olmak, başkasının iradesini, önerisini kabul etmek demek; dolayısıyla kararla sorumluluk eşitlenemiyor.

Birlikte olma arzusu evet ama gitme arzusu kendi kararı değil. Şüphesiz birlikte olmak gitmeyi de içerebilir, burada ise diğeri giderken gitmek uyum sağlamak anlamına geliyor daha çok. Baştan diğerine bağımlılık ilişkisi.

Eveline daha önce kabul ettiği gitmeyi belirsizliğe düşürerek karar öncesi ikilemle gerçek karar karşısında kalakalıyor. Kararın öznesi olabilmesi için bunu yapması gerek. Bir tarafta nesnel iki seçenek var: acı verse de bu zamana kadar yaşadığı, bildiği hayat ve evinden kurtulma anlamına gelse de bilinmeyen hayat. Diğer tarafta kararın öznesi olamamak.

Joyce kararını vermiş Eveline’i adım adım kararını veremeyen birine dönüştürüyor. Kararını veremeyen ile “kararsız”ı birbirine karıştırmayalım, Eveline korkak veya ne yapacağını bilemeyen biri değil. Evet o da gitmek istiyor. Eveline’in gitme kalma ikilemi güçlü bir yerele ait olma duygusundan kaynaklanmıyor, esas olan kendi bağımsız irade gücünü hissedemeyişi.

 

Eveline’in bir işi var, bir mağazada çalışıyor. Giderse acaba arkasında ne derlerdi?

“(…) biriyle kaçtıklarını öğrendikleri zaman.”

Gitmek yerine neden “kaçmak” fiilini kullanıyor burada? Türkçede de kızın sevdiğiyle gitmesini ifade eden birbirinin alternatifi iki fiil kullanılır: kız kaçırmak ve kızın kaçması. Kız kaçırmak erkeğin zor kullanmasını akla getirir, ama aslında bu “kaçırma” eyleminde kızın da onayı varsa onun arzusunu kamufle eder, toplumsal bir dil mutabakatıdır bu, birkaç anlamı birden içerir: kaçırma maharetini yücelterek erkeği kahramanlaştırır; kızın olası arzusunu, genel dişi arzusunu yok sayar biçimde erkeğin cebri arkasında iradesizleştirir; kızın veya kızın ailesinin iffetini korumayı da gözetir. Kızın kaçmasında ise arzuyu faş eden bir şey var. O da birkaç yönlüdür: geleneğe karşı koyma, geride olanlara karşı sorumluluğunu bir yük gibi terk etme, bir şeyin denetiminden otoritesinden çıkma ve suçluluk izi. Kaçma geride kalanı olumsuzlarken kendi eylemini geride kalanların bakışıyla “kaçma” olarak nitelendirdiği için kendisini de olumsuzluyor.

Yani kız kaçırmada kızın iradesi yok sayılır, kızın kaçmasında ise iradesi mahkum edilir.

Eveline kendi gidişini “kaçma” olarak söylerken arzusunu başkalarının ahlâkıyla yargılamış oluyor. Gitmeyi “kaçmak” olarak itibarsızlaştırarak. Gitmek özgürleşmekken, kaçmak ayak bağı. Eveline gitmenin ham arzusuna kaçmanın suçluluk duygusunu ekliyor.

Oysa aşk iki kişinin gitmesi değil midir? ‘Hadi gidelim buralardan…’ Evet ama karar kavramı  üzerine yukarıda düştüğümüz şerhe dönün şimdi. Eveline kararından dönmüyor, kendisi karar veriyor artık. Normal, olması gereken sözcükler yerine (bilinçdışı) ikame sözcükler kullanarak kendisini hazırlıyor. 

Joyce, “(…) biriyle kaçtıklarını öğrendikleri zaman.” sözünü öykünün orijinalinde nasıl yazmış diye merak ettim. Buldum da. Asıl ifade şöyle:

“(…) when they found out she had run away with a fellow…”

İngilizceye hakim değilim, Joyce’un orijinal cümlesini Google Çeviri yardımıyla yorumlayacağım. Özellikle iki ifade dikkatimi çekiyor:

Run away: kaçmak, kaçıp gitmek

With a fellow: bir adamla, bir delikanlıyla.

Joyce, Eveline’e gideceği sevgilisi Frank’ın adını değil de nötr görünen “with a fellow”u söyletiyor… Eveline’in kendisi için özel olan Frank adı yerine yerli ahalinin gözünden ve dolayısıyla “nötr” olmayan “fellow”u. Frank gelecek vaat eden özel bir sevgili olmaktan, hayat arkadaşı olmaktan çıkıp ahalinin gözünden sıradan bir erkeğe dönüşüyor. Yani “herif” oluyor. Bu “fellow”u biraz daha irdeleyince bakın ne buldum: 1911 tarihli Encyclopaedia Britannica’nın fellow maddesi şu açıklamayı yapıyor:

“Sözcük 15. Yüzyıldan itibaren genel ve gündelik kullanımda herhangi bir erkek için kullanılmaya başlanmıştır; üstelik çoğu zaman küçümseyici veya acıma belirten anlam taşıyabilir.”

1913 tarihli Webster sözlüğü iki ayrı anlam veriyor:

“ilk anlam: arkadaş, yoldaş, ortak. İkinci anlam: görgüsü veya değeri olmayan, bayağı ya da aşağılık adam.”

İkinci anlam ağır, Joyce’un bağlama göre bu anlamda kullandığını sanmıyorum. Yine de bir sevgili için tercih edilecek hayırhah bir sözcük değil.

İleri sayfada bir kez daha geçiyor bu “fellow”:

“First of all it had been an excitement for her to have a fellow and then she hat begun to like him.”

Murat Belge şöyle çevirmiş bu cümleyi:

“İlkin bir erkeği olmak bir heyecandı sadece, ama sonradan ondan hoşlanmaya başladı.”

Buraya dikkat edelim şimdi. Eveline’in “ilkin” diye duyduğu heyecan somut bir erkeğin karşısında duyduğu özel bir heyecan değil, bir ilişkiye sahip olmanın sosyal kabulüyle ilgili bir mertebe. Hoşlanma ise sonradan geliyor. Bu kez de âşık olma değil hoşlanma. İşte Joyce’un belirsizliği bir üslup olarak kullanmasının da kanıtı olacak bir durum. Acaba Eveline’in Frank’a duyduğu aşk yerine hoşlanma sözcüğü kendi tefekkürü içinde evrilerek öykünün sonunda vazgeçme kararını kolaylaştıran bir işlev mi üstleniyor? Bilmiyoruz. Eveline kendi arzusu söz konusuyken başkasının dilini ödünç alıyor. Frank’ı “fellow” olarak başkalaştırıyor… diğerini yabancılama. Frank’le kuracakları yaşamı başkasının gözünde dedikodu diline dönüştürüyor.

Bu orijinal metni araştırırken neye rastladım dersiniz? Joyce öykünün ilk versiyonunda “fellow” yerine “young man” kullanmış iyi mi?(2)

Öykünün üçüncü sayfasında Eveline’in 19 yaşında olduğunu öğreniyoruz. İki erkek kardeşinin olduğunu, birinin öldüğünü, hayatta olanın taşrada bir kasabada çalıştığını. Babası Eveline’e karşı tehditkâr ve sert. Eveline maaşının hepsini ona teslim etmesine rağmen, kızına harçlık verirken cimri.

“Ama şimdi tam da bırakıp gitmek üzereyken o kadar da istenmeyecek bir hayat değil gibi geldi.”

Eveline kendisini gitmekten caydırıcı bir oyun oynamaya başlıyor. Alternatifli düşünüyor. “Kaçmak” Frank’tan kaçmak anlamına da gelebilir.

Frank’le arasıra misafirliğe gittiği bir evde tanışmış Eveline. Frank, iyi yürekli, açık, mert birisi.

Frank bir gün Eveline’i tiyatroya götürmüş, Bohem Kız’a. İrlandalı besteci Michael William Balfe  tarafından bestelenmiş üç perdelik bir ballad opera. Joyce’un kasıtlı bir seçimi bu. Konusundan anlıyoruz (zamanın popüler bir operası olduğu için bilindiğini varsayması normal). Konu Eveline’in hayal dünyasına yakın. Arline adında bir kız çocuğu Çingeneler tarafından kaçırılarak onların içinde büyüyor. Bir gün Polonyalı bir soyluyla tanışır ve birbirlerine âşık olurlar. Arline’in gerçek kimliği ortaya çıkar ve mutlu son. Eveline de benzer bir eşikte ama bir sorun var, ne Evelin ne de Frank operadaki asaleti temsil etmiyor. Her ne kadar tiyatro salonunda Frank’le yan yana operayı izlerken “göklerde yaşıyor gibi” olmuşsa da bu aynı zamanda romantizmle gerçek arasındaki farkın altını çiziyordu.

Eveline’in babası ilişkilerini öğrenince yasak getiriyor. Eveline de sevgilisyle gizli gizli buluşuyor.

Ama gitmekten caydırıcı oyun devam ediyor. Eveline babasını ikinci defa düşününce bir başka baba aklına geliyor, şefkatli baba. Eveline vaktiyle hasta olduğunda ona eğlenceli bir hortlak hikayesi okuyan, onları pikniğe götüren (annesi sağken), üstelik annesinin bonesini giyip onları güldüren baba. Hiç şüphesiz Eveline giderse kızını özleyecekti. Annesiyle ilgili daha önemli bir şeyi hatırlıyor: Annesi ölüm döşeğindeyken evi elinden geldiğince ayakta tutmak için ona verdiği sözü. Ve annesinin aklını yitirmişçesine “Derevaun Seraun!” diye tekrarlayan sesini. Ne anlama geliyordu bu söz? Joyce hiçbir açıklama yapmamış. İnternette araştırdım, İrlandacanın (Gaelic) bozulmuş, fonetik olarak aktarılmış bir biçimi olduğu sanılıyor. Başlıca iki çeviri önerisi var:

1.      Hazzın sonu acıdır.

2.      Şarkının sonu çılgınlıktır.

Ama her ikisi de kesin değil. Kabul edeceğimiz şey bunun bir sabuklama hali olduğu. Çileli fedakârlıklarla geçen delilikle son bulan bir hayat. Çift anlamlı: sözün hezeyanla çıkan anlamsızlığı uğursuz kehanet gibi de anlaşılabilir. Eveline’in annesinden duyduğu bu söz kendi çaresizliğinin de habercisi gibi. Kaçmalıydı buradan, Frank kurtarırdı onu.

Frank gemide miço. Buenos Aires’te tutunacak bir yer bulmuş. Birlikte oraya gidecekler.

Öykü Eveline bu iç çatışmaları yaşarken nihayet tuhaflaşıyor. Öykünün sonunda gitmemeye karar vermiş Eveline’i görüyoruz. Buna şüphe yok. Ama Joyce olanca şiirsel betimlemeleriyle Eveline’in bu kararını limanda yüz yüze mi verdiğini yoksa zihninde mi yaşadığını muğlak bırakıyor. Tamam Eveline limanda Frank’in elini tutuyor, geminin sisle içinde yaslı düdüğünü duyuyor, sırt çantalı yolcu askerleri  görüyor, yanağını ‘solgun ve soğuk’ hissediyor… evet bütün bunlar canlı anlatımlar. Gel gör ki olmadık biçimde araya şu söz giriyor:

“Gidecekse, yarın Frank’le deniz üstünde olacaktı, Buenes Ayres yolunda.”

“Yarın” limanda geçen anlatımı birden boşa düşürüyordu. Öyle ya neden “yarın”? Neden “gidecekse”?

Acaba kalmak isteyen Eveline gitmek isteyen Eveline’i limanda hayal edip ertesi günün provasını mı yapıyor zihninde?

Benim okumamda böyle bir belirsizlik de kesin sayılmaz. Ama verimli bir ihtimal.

Ve Eveline’in bu vazgeçiş kararını sap gibi ortada kalan Frank’e anlatacak biri gerek ‘Bak Frank, tamam söz verdi, seni seviyor, biletleri de almıştın ama…

 

Şimdi de Katherine Mansfield’e bakalım. Onun Dereotu Turşusu öyküsüne…

 

 

DEREOTU TURŞUSU (3)

Bir ayrılma öyküsü daha. Burada da kadın pat diye ayrılıyor. “Pat” yansıma sözcüğünün ani ve şaşırtıcı özelliği burada da geçerli. Ayrılık her iki öyküde  kadınlar için bir süreçken adamlar bundan bihaber. Dolayısıyla kadınların kararının anlık ilanı olan “pat”, adamlar için şoke edici.

Mansfield’in öyküsünde iki ayrılık var. Altı yıl önce ayrılmış iki sevgili soğuk bir günde karşılaşıyorlar ve tekrar ayrılıyorlar.

Mevsim belli değil, şehir de,  yıl da. Kadının adı Vera, adamın adı yok.

Vera adamı bir kafede görüyor. Göz göze geliyorlar adam onu tanımıyor, Vera masaya yanaşıyor,  gülümsüyor, elini uzatıyor, adam “Vera!” diye bağırıyor. İkisi de sevinçli. Bir öykünün böyle başlaması ne güzel!

Mevsim belli değil dedim, ama soğuk bir gün, bunu kadının soğuğu sevmeyişinden ve adamın bunu hatırlayışından anlıyoruz. Öykü bundan sonra bir hatırlama düellosu biçiminde ilerliyor. Kadın birazdan adamdan ilk ayrılışının nedenlerini aralarındaki bu “ortak” hafızanın içinde ikinci kez yeniden üretecek. Ama püf noktaları var, ağırlığı oralara vereceğim.

Önce bu geçen altı yılda ne olmuş, kısaca: Adam birlikteyken gezmeyi düşündükleri birçok ülkeye onsuz gitmiş, hayatını kurmuş, hatırı sayılır bir başarı elde etmiş. Vera ise daha kendi halinde, çalışıyor, geçim gailesine düşmüş, çalmayı çok sevdiği piyanosunu bile satmış. Neden satmış? Vera açıklamıyor, adam da kurcalamıyor, inceliğinden değil sözü hep kendine getirme eğiliminden.

Adamın kötü huyları nüksediyor. Bunlardan biri Vera’nın sık sık sözünü kesmesi, onun söylediklerinin hiç önemi yokmuş gibi tuhaf bir ilgi kaymasıyla ses tonuna iltifat etmesi. Adam Rusya macerasını anlatıyor, Vera’nın can kulağıyla dinlediğini görünce daha bir şevkle, “Sen de severdin.” diyor. Rusya’nın Karadeniz kıyısında bir yerde piknik yapmışlar, çimenlikte oturdukları sırada onları gezdiren arabacı dereotu turşusu ikram etmiş. 

Adam bunları anlatırken Vera hayal gücünde bu sahneyi yeniden kuruyor. Hayatında hiç dereotu turşusu görmediği, ne menem bir şey olduğunu bilmediği halde tatmış gibi oluyor, içinden ‘korkunç ekşiydi.’ diyor, adama söylemiyor, yaşıyor bunu. Öyküyü bitirdiğimde ortalarda geçen bu sahneye tekrar dönüm. Çünkü dereotu turşusu öyküye de adını vermişti. Mansfield muhtemelen adamın anlatımında geçen dereotu turşusunu Vera’nın adamla aralarındaki birbirini dinleme farkını üstlenen nesne olarak seçmişti. Öte yandan adam gezginliğinde rastladığı egzotik nesne gibi anlatıyordu dereotu turşusunu, bir imrendirme nesnesi. Tüm bunları birlikte yaşayabilirlerdi, ne yani adam beni terk ettin bunlardan mahrum kaldın mı demek istiyor şimdi. Hayır adamın bu kadar yaralayıcı, fesat biri olduğunu düşünmeyelim. Eğer iyimserliğimin üzerimde olduğnu varsayarsanız adam bunları anlatırken naif tarafı harekete geçiyor da diyebilirim. Yanılmış da olmam, adamın naifliği bir yönüyle kendi içine gömülmüş dalgınlığından. Biz sürekli kendisinden söz eden insanları dışarı dönük olarak adlandırırız, aslında bir tür dalgınlıktır bu, kendinden çıkamayan insanlar. Üstüne adam Vera gibi bir dinleyiciye sahipken…

“Ne müthiş bir dinleyicisin sen. Bana o ateşli gözlerle baktığında bir başka insana asla söyleyemeyeceğim şeyleri sana anlatabileceğimi hissediyorum.”

Karşılıklı olsa tadından yenmezdi, oysa adam tek başına söyler bu sözleri. Devam eder adam:

“Seni tanımadan önce hiç kimseye kendimden söz etmezdim. Nasıl hatırlıyorum bir gece küçük yılbaşını getirdiğim gece, oturup bütün çocukluğumu anlatmıştım…”

Dananın kuyruğunun koptuğu ana yaklaşıyoruz. Adam ta çocukluğunda yaşadığı acı bir olayı henüz ayrılmadıkları o yılbaşı gecesi Vera’ya anlatmış, anlattığı olay ortak hafızaları olmuş. Adam şimdi o olayı yeniden anlatıyor. Bu sahne müthiş. Uzatırsam şaşmayın.

Adam çocukluğunda evden ayrılmasına neden olan acı  anısını anlattığını söylüyor, iki gece bahçelerinde bir at arabasının altında kimseden habersiz iki gece geçirdiğini.

“Sen dinledin, gözlerin parıldadı, hatta peri masalında olduğu gibi küçük yılbaşı ağacının bile dinlemesini sağladığını hissettim.”

Doğru Vera onu dinlemiştir. Adam Vera’ya içini dökmüş anlattıkça onu kendine daha yakın bulmuştur. Bu sadece olan kendini anlatmak değildir, anlattıkça kendisini de olmaktır. Ve hafızasını gönül rahatlığıyla diğerine emanet etmek. Buraya kadar her şey romantik. Oysa Vera’nın anısı makas değiştirir, aynı gecede bir başka olayı daha hatırlar. Havyar! Hani kırk  yılda bir kez yapılabilecek lüks harcamalardan. Adam o gece tatsız bir şekilde Vera’nın elindeki bir küçük kavanoz havyara takmıştır. Kavanozun içi parayla doldurulsa havyarın fiyatı kadar etmezdi. Kimbilir satıcılar ne kadar kâr etmişlerdir şuncacık havyardan, bir tür cimrilikle daha bir sürü karmaşık hesaplar, velhasıl yediği birkaç lokma havyarı Vera’nın başına kakıp durmuştu. Ama adam sanki böyle bir şey olmamış gibi bundan hiç söz etmiyordu şimdi. Ve Vera anlıyor ki hafızaları ortak değil. Birinin hafızasında duygusal yakınlık diğerinin hafızasında incinmişlik.  Yine de Vera kendi incinmişliğinden sıyrılarak adamın unuttuğu başka bir şey hatırlar.

“Köpeğin adı Bosun’du!” der.

Adam kendi anlattığından kopar.

“Hangi köpek? Senin köpeğin var mıydı? Hiç köpek hatırlamıyorum.” der.

Vera:

“Hayır, hayır. Sen küçük bir oğlan çocuğuyken avlunuzdaki köpek.”

Adam iki gün at arabasının altında yatarken bu köpeği başının altına yastık gibi koymuştur, Vera söyleyince hatırlar. Ama adam bunun Vera’nın hafızasında nasıl kaldığını merak etmez. Kendi anlatımı etrafında örgütlenmiş hafızası, aynı gece yaşanan havyar konusuyla çocukluk öyküsü arasında uçurumu da görmez. Ve dananın kuyruğunun koptuğu ana geliyoruz, adam kadının ona altı yıl önce gönderdiği ayrılık mektubundan söz eder,

“(…) senin nasıl da canını sıkmış olmalıydım. Ve şimdi çok iyi anlıyorum bana niçin öyle yazdığını.”

Anlıyor mu gerçekte? Hayır… ‘senin nasıl da canını sıkmış olmalıydım.’ derken adam acı çekmeyi kadının sırtına yıkıyor, kendisini de acı çektiren olarak konumluyor. Belki de kadının duymak istediği aşk acısı adamda hâlâ yok. Elinde olmadan mı desek alışılmış kabalığıyla kadının gönderdiği o mektubu kastederek,

“Geçen gün onu yine buldum (demek saklamamış), okurken elimde olmadan güldüm” diyor.

Bir de gülmüş.

“Çok zekiceydi –benim nasıl da gerçek resmim.”

Alınmış bir hali yok, lakayt.

Vera tam o anda gitmek için kalkar. Adam gitmemesi için yalvarır. Söylediği söz gülünç derecede ilginçtir:

“Ah hayır lütfen… Biraz daha gitme.”

Gitmesini istemiyor ama sözünün mantığı tuhaf, sözün aynı anlama gelebilecek ‘biraz daha kal’ gibi olumlu ve yerleşik kalıbını tersine çevirerek, vurguyu ‘gitme’ye vermek istiyor ama (İngilizcede fiil önde: “D’ont go yet”) söz ağzından dil sürçmesi gibi çıkıyor.

Davranışı da gülünç:

“(…) masadaki eldiveninin tekini kaptı, sanki bu onu (Vera’yı) durduracakmış gibi sıkıca kavradı.” 

Gitme yoksa eldivenini vermem der gibi. Çocukça bir çaresizlik mi? Adam Vera’nın gitmeyi kafasına çoktan koyduğunu Vera ancak gitmeye başladığında fark ediyor. Biraz önce bütün konuşmalarının geçmişteki ilişkileri açısından Vera’da bıraktığı etkiyi takip edemiyor. Vera adamdan altı yıl önce ayrılış gerekçesini yeniden görüyor: ‘Bak gerçek bütün çıplaklığıyla bu, ayrılmakla doğru karar vermişsin.’

Buraya kadar Mansfield’in adamı duygusuz bencilin teki gibi çizdiğini sananlar olabilir. Ben hiç de öyle düşünmüyorum, yukarıda bir yerde söylediğim “naif” sözcüğünde ısrarlıyım. Adam da Vera’ya karşı boş değil, hatta belki Vera’nın sandığından da fazla seviyor. Ama bu duygusu Vera’nın iç dünyasına nüfuz etmiyor. Vera’nın gittiğini görüyor ama neden gittiğini anlamıyor. Adamın elinde Vera’nın eldiveni son bir çaba daha:

“Senin bu dünyadaki herkesten daha yalnız olduğunu hissettim… yine de, belki sen bu dünyadaki gerçekten, sahiden canlı olan tek kişiydin…”

Vera içinden geçenlerle bir an adamın söyledikleriyle koşutluk kurar:

“Aman tanrım! Ne yapmıştı! Mutluluğunu böyle fırlatıp atmayı nasıl göze alabilmişti. Şimdiye kadar kendisini anlayan tek erkek buydu. Çok mu geç kalmıştı artık? Çok geç olmuş olabilir miydi? Parmaklarının arasında tuttuğu eldivendi kadın…”

Ve adamın söylediklerini tekrar eder:

“Her zamanki kadar yalnızım.”

Ama birbirine akan iki yalnızlık değil bu.

Şimdi yazının başlığında geçen sözcükleri yeniden bir araya getirelim. Bence binlerce yıldır süren erkeğin kadını terk etme imtiyazını erkeğin elinden alan yeni sayılacak bir tarihçe var karşımızda. Joyce’un Eveline’i terk ediyor ama gidemiyor. Mansfiel’in Vera’sı gitmeyle terk etmeyi birleştiriyor. Ghosting, terk etmeyi iktidara dönüştürüyor.

Ama terk etme özgürleşme anlamına gelmez. Terk etmeyi sorgularsan özgürleşebilirsin...

   (1) James Joyce, Dublinliler, Çev. Murat Belge, İletişim yayınları, 1. Baskı, 1987, s.46-51

(2) Walleriw, Dominik, The Fabrik of Manliness: Joyce, Masculinity and Narative. PhD dissertation, Johannes Gutenberg-Universitat mainz, 2018, s. 148

(3) Katherine Mansfield, Katıksız Mutluluk-Bütün Öyküler, Çev. Oya Dalgıç, T.İ.Ş. Yayınları, s. 173-181