Öğrenciler kendilerine verilen cezayı yanlış anlarlar. Kabullenmezler demiyorum aksine kabullenmeye her zaman hazırdırlar. Ama bu yanlış anlamada yalnız değiller, öğretmenler de eşlik eder onlara. Öğretmenlerin konu olan davranışa verdikleri cezanın yerini cezanın bir yan etkisi olan sessizlik alır ya; sessizlik cezayı kabullenmenin bir efekti olduğu halde ceza anlamına gelir burada. İdeal bir pedagojik ortamda olması gereken sessizlik... Her iki taraf da gözden kaçırır bunu. Sessizliği sağlayan otorite azıcık gevşediğinde öğrenci cezadan da kurtulmuş gibi olur ve gürültü yeniden başlar. Bu kez gürültü ceza konusu olur ve sessizlik ceza olarak uygulanır. Okullarda 100 desibelin üzerinde ses şiddeti. Çocukların intikamı… Milli Eğitimin kısır döngüsü…
YAŞLILIK
Kendimi elimde bastonla yürürken ve önüme çıkan taşları yolun kenarına yuvarlarken hayal ettim. Bir süre sonra yürüyüşe çıkmamın amacı buymuş gibi geldi. Yaşlılık hali. Bu işi hayırseverlik duygusuyla yapıyordum ama yaptığım iş pek yayaların lehine değildi. Daha çok araba yolundaki taşları atıyordum bankete. Bak bak yolun ortasına geçtim ve nerden sürüklenmişse koca kartonu kenara çektim. Elin kamyoncusundan bir selam koparacağım diye düştüğüm şu hale bak. Hayırseverlik duygusu ha, hadisene bir tür yaranma bu… Buradan kendime söz veriyorum asla böyle bir moruk olmayacağım, asla!.. (ünlem işareti iyi duruyor burada, dursun)
İtiraf bir israf… Galiba bunu söylememde kafiyenin rolü fazla.
BAKIŞ ve MEKÂN
Metroda bakış küçük, çok kısa dokunuşlarla sınırlı. Metro flörtöz bir mekân değil. Bunun nedeni bakışın baktığı anda yakalanması değil, kaçamaması. Herkes bilir bunu; camlara yansıyan görüntü bile içeriyi daraltır. Flörtöz mekânlar üzerine kıyaslamalar yapılabilir (ticari bir kafayla bile yapılabilir bu). Benim favorim sinemalardı. Eski Ankara sinemaları. Kapılar açılmadan fuayede beklenen süre… tatlı terbiyeli bir uğultu, bir kadının topuklu ayakkabı sesi, afişlerle oyalanma ve bakışlar…
MECAL
Yaşlıların ölümü kabullenmeleri… Burada ölümü kabullenmek bilgece bir davranış gibi geliyor; doğrusu yaşlıların artık ölüme direnecek mecalleri yoktur.
ÇİVİ ve TAHTA
Çivi tahtaya çakılır ve çakıldığı yerde sağlam bir şekilde durur. Biz bu haliyle maharetin çivide olduğunu sanırız, oysa tahta bünyesine giren bu yabancı cisimle moleküllerini sıkılaştırmıştır, çiviyi tutan budur… Ne işe yarar bu söz?
GEVEZELER
Gevezelerde hafıza sorunu
var. Anlattıklarını unutuyorlar. Yıllar önce geveze biriyle birkaç gün
geçirmiştim. Üçüncü gün dayanamadım “Seni dinlemediğimin farkında değil misin?”
dedim ona. “Neden dinlemiyorsun?” dedi. “Çünkü hep aynı şeyleri anlatıyorsun,” dedim.
“Yaaa!” dedi, bir süre sessizce durdu. “Biliyor musun Ömer,” dedi, “psikiyatrım
bana devamlı konuş, anlat dedi.” Sustu ve öylece kalakaldı. Mahzun hali
etkiledi beni. “Bak,” dedim ona, “acıyı nerede çekiyorsun?.. Sessiz kalınca mı?
Hiç sanmıyorum. Sen böyle aynı şeyleri anlatıyorsun ya, çevrendeki insanlar bir
süre sonra ilgilerini kaybediyorlar, sen ilgilerini çekmek için daha çok çaba
harcıyorsun ve terk ediliyorsun. Psikiyatristin yanılıyor… Sus ve John Lee Hooker
dinle…”
15 Temmuz darbe girişiminden üç gün
sonra metroda (İstanbul) üst panele monte edilmiş ekranda bir video izledim. Hacıosman’dan
Gayrettepe’ye gidene kadar iki kez. Videonun linkini vermek isterdim ama
internette bulamadım, ne Youtube’da ne İstanbul Büyükşehir Belediyesinin
sitesinde. Bu videoyu ararken AKP’nin daha önce yayınlanan RTE’nin İstiklâl
Marşı’nı okuduğu ve Yüksek Seçim Kurulunun yasakladığı videoyu buldum. Meğer
metroda izlediğim video o seçim videosunun
kısaltılmış versiyonuymuş, ses yerine İstiklal Marşı’nın 8. Kıtası alt
yazı olarak geçiyor (yani ezan, din, namahrem sözcüklerinin olduğu kıta).
Video, şehrin yüksek bir tepesinde
upuzun bir direğe çekili bayrağın kara paltolu, kara gözlüklü, kara eldivenli
bir adam tarafından indirilmesiyle başlıyor. Bayrak aşağı inerken gölgesi
şehrin üzerine düşüyor. Gölge, karartıcı kocaman bir leke. Gölgeden bayrağın
indirildiğini fark eden insanlar, işlerini güçlerini bırakıyorlar; kırdan,
caddeden, köprüden koşarak, iskeleden atlayıp denizden yüzerek (burada reklamcı
izleyicinin survivor sempatisine güvenmiş olabilir) direğin etrafında
toplanıyorlar, küme halinde birbirlerinin üzerine tırmanıyorlar, en son bir
genç adam direğin yarı beline inmiş bayrağın ipini yakalıyor ve elinden
bırakmadan aşağı atlıyor, bayrak da göndere çekiliyor. Ekseni
bayrak direği olan koni şeklinde insan yığını ve bu yığına ara yollardan
koşan insan seli. Video RTE’nin fotoğrafıyla son buluyor. Bu bir
reklam.
Şimdi başka bir hikâye anlatacağım,
gerçek bir hikâye. Ne alâka demeyin, bağlantı kuracağım. Bu hikâyeyi Marshall
Sahlins’in Tarih Adaları kitabından aldım. Yorumlar bana ait.
1844-46 yılları arasında Yeni Zelenda’da
Maoriler İngilizlere karşı ayaklanır. Bu ayaklanmayı anlamak için elimizde
yerli Maori dilinde kilit bir sözcük var: Tikanga. Varlığın kendini değil
ezeli geçmişi temsil etmesi demek; sonsuzluk kurgusu… tıpkı Nietzsche’nin
‘bengi dönüş’ü gibi geçmişi şimdide yaşatan töz. Ritüelin “tekrar”ıyla geçmiş
bir türlü geçmeyen zaman. Geçmişin şimdiyle paradoksu “tekrar”a tutunuyor. Zihnin
bir işlevi olarak aktif hatırlamadan değil, geçmişi sonsuzluğun garantisi
olarak konumlayan simgesel hatırlamadan besleniyor… Yazar bu durumu daha iyi
anlatmak için bir antropologtan, Elsdon Best’ten aktarıyor:
“Eskilerin Maori yerlisi için bir düşmana
‘Senin babanı’ ya da ‘Atanı yedim’ diyebilmek (bu olay kendinden on kuşak önce
gerçekleşmiş bile olsa) katıksız, tertemiz bir sevinç kaynağıydı.” (1)
Çin Seddi’ni gezen AKP veya MHP
milletvekillerinin Çinli rehbere dönüp ‘Sizin atalarınız burayı bizden korkusuna yapmıştı biliyorsunuz değil mi?’ demesi gibi. Gerçekten de böyle sözler söylendi.
Tarihle kurulan aidiyet bağı aynı anda, yani tarihsel bir konudan söz edildiği
anda garip bir senkron yaratıyor; aidiyet sadece soy ağacında değil, zamanın
içinde kuruluyor. Zaman akıp geçse bile tüm geçmiş şimdiki zamanda, veya hiç de
yanlışlanamayacak tersi tabirle şimdi-geçmişte ikamet ediyor. Antik çağın dünyayı mitolojide dondurup baki kalması gibi.
Maoriler niçin ayaklandı?
Devam edelim. İngilizler, Adalar
Koyu’ndaki nicedir en kalabalık Avrupa yerleşimi olan Korororeka’da kendi
bayrağını dalgalandıran bir direk dikerler. Maori asi (‘asi’ adlandırması
İngilizlere ait tabi) Hono Heke ve savaşçıları Haziran 1844 ile Mart 1845
arasında tam dört kez bu bayrak direğini keserler. İngilizler başta saldırının
bayraklarına olduğunu düşünürler. Oysa Maorilerin hedefi doğrudan bayrağın
asılı olduğu direkti. Simgeler arasında bu ayrım görünmüyordu. 19. Yüzyılda
bayrak direğe asılıyordu, direği olumluyordu: daha yüksek, daha görünür, daha
hâkim. İngilizler bayrağı görürlerken, Maoriler direği görüyorlardı. Ama
saldırı iki simgeyi de özdeşleştirmişti. Bu özdeşlik paylaşılmış bir bilinçdışı
da üretiyordu: Sosyal bilinçdışı.
Simge,
hem kompakt yapısıyla anlamı çoğaltır, hem de kendi kökenini unutup
“tekrar” üzerinden hafızayı yok eder. Aktif hafıza olayı hatırlarken, “tekrar”a
dayalı hafıza sadece “tekrar”ı hatırlar (bu durumda ritüeli, simgeyi). İşte
bilinçdışıyla bilincin gidip geldiği bir odak olarak simge, bu ikilemde biri
modern diğeri yerli iki halkı karşı karşıya getirdi. Simgeler farklıydı ama
savaşma sebepleri tek bir simgeye indirgenmişti. Savaş için simgesel mutabakat
gerekiyordu. Bunu nasıl açıklayacağız?
Önce simgelerin farkından başlayalım.
Direk: Maoriler.
Bayrak: İngilizler.
Maori için cinsel edim kozmogoninin
“özet”i gibi, eril Gök (Rangi) ile
dişil Yer (Papa) arasındaki ilk
birleşmenin tekrarı. Burada karşımıza ağaçların babası ve gövdesi olan Tane çıkıyor. Tane’nin mitolojik konumu Yer ile Gök arasında mücessem bir bağ
sağlamak. Doğum fizyolojisi bu ağaç üzerinden karmaşık versiyonlarda bir
yaratılış öyküsü sunuyor. Maoriler kendi cinsel edimlerini mitolojiyle
dolayımladıkları için bu ağaca görselliğine uygun hem kısırlaştırıcı hem de
üretken bir rol atfetmişler. Çünkü ‘Tane
başının üzerine dikilip Yer Ana’yı bastırıyor ve atasını öldürmeyi yansılayan
bu edimle, Gök Baba’yı Yer Ana’nın koynundan iteliyor. Daha sonra Gök’ü dört
direğin üzerine oturtarak insan soylarının Yer’i ele geçirmesini sağlıyorlar.’
Yani insan Tane’nin çöpçatanlığı
sayesinde Gök’ün yerine kendisi geçiyordu. Ama burada bir soru soralım, Tane gerçekten de modern insanın “simge”
dediği kavramın özelliğini taşıyor muydu? Hayır. Maoriler Tane ağacıyla bir
ilişki kuruyorlardı, yaşayan, birbirini doğrudan etkileyen, ağaçtan yapılan her
bir imalatın, her bir dikimin bir öncelik, ayrıcalık kazandırdığı bir
bütünleşme. Mesela ağaçtan yapılma kanolar insanlara meşru bir göç, göçmen
statüsü veriyordu; direkler tazeyse, bu, yeni dikildikleri anlamına geliyordu
ve kurnazlıkla direklerini ateşte kurutanlar daha önce mukim olmuşlar gibi
yerin asıl sahibi sayılıyorlardı. İlkel insanlarda (2) nesnenin görünüş ve
imgesinin, insan karakterine aynı şekilde nüfuz ettiğini gözden kaçırmayalım.
Mitolojik nesne devredilen, değiş tokuş edilen, taşınan bir mizaç gibi işler
insan ruhuna. (bkz. Lucien Levi-Bruhl, İlkel Toplumlarda Mistik Deneyim ve
Simgeler, özellikle Beşinci Bölüm.)
İngilizler için bayrak direği, bayrağın
simgesel bir parçası değildi. Ama saldırıyla simgeleşti; saldırının stratejik
hedefi olduğu için. Maorilerin direği kesmeleri, her seferinde İngilizlerin
direği yeniden dikmelerine neden oldu: ‘Seni gördüm, geri adım atmıyorum.’ Bu
karşılıklı restleşme iki ayrı simgeyi aynı boylamda eşitledi. Bu sadece
simgenin eşitlenmesi olsa iyi, moderni ilkelin bilinçdışıyla eşitledi. İlkelde
olan bilinçdışı, modernde yok demek istemiyorum, demek istediğim iki ayrı
bilinçdışı ilkel lehine eşitlendi. Dolayısıyla iki taraf da birbirini
tanıyamadı. Bu tanıyamama süresi içinde çok şiddetli çarpışmalar oldu. Düz bir
şekilde baksak, mesela bu savaşın arabulucusu rolünü üstlenip, taraflara bir
direk yüzünden savaş mı olur desek, bu durumda simgeyi gücünden elediğimiz için
hiç yoktan üçüncü bir husumet kanalı açmış olurduk. Üstelik bu kanal bir kaosa
neden olur, iki tarafın savaşmalarına rağmen simgeyle buldukları “ortak” dili
inkâr ederdi. Bayrağa bir bez parçası dediğinizi düşünün (gerçekte öyle olduğu
halde). Zaten simgenin gücü böyle diyebilmeye karşı gösterilecek şiddetli
potansiyel tepkiyi bünyesinde saklı tutması. Öte yandan burada savaşın nedeni
olarak gösterilen aynı simge (direk), durum anlaşıldığında barışın da bir öğesi
haline geliyordu. Düşünün yabancılar diktikleri direkle Yer’le Gök arasında
kurulan cinsel bağa kendilerini yerleştiriyorlar ve bunun sağlayacağı soydaşlıkla
ülkenin asıl sahibi görünüyorlardı. Maorilerin kendileri için bir yaşam algısı
ve yaşam tarzı olan bu durum, söz konusu direk ancak yabancılar tarafından
dikilince bir simge haline geliyordu. Kendi elindeyken muhlis bir nesne,
yabancının elindeyken melun bir simge. İşin ilginci Maoriler İngilizlerin direk konusunda
kendileri gibi düşündüğünü sanıyorlardı. Geç
de olsa durumu anlamak hep modern tarafa düşer. Anlayan taraf empati
beklenen taraf anlamına da gelir tabi. Freud Totem ve Tabu’da “Onların (ilkellerin) ruh hayatında kendi
gelişimimizin iyi muhafaza edilmiş ilk aşamasını buluruz.” der. Burada
Freud’un söylediğiyle polemiğe girmeyecek şekilde şunu da eklemek gerekir:
İlkellerde artık geride bıraktığımız halimizi değil, onlara bakarak tarih
içinde dönüşmekten tanıyamadığımız şimdiki halimizi daha çıplak görme imkânına
kavuşuruz. Modern ancak ilkel karşısında kendisiyle karşılaşır, bunun tersi de
doğrudur. Bu karşılaşmanın, yani kendiyle diğerinin dolayımıyla karşılaşmanın
her iki tarafa da yansıyan olumsuzluğunu bir utanca vardırmak… bu yazının
yapmak istediği bu. Gerçekten de sosyal bilinçdışı denilen şey bir kitle
psikolojisine denk geliyor. Kendini belli bir yığının küt zihninden çekip
çıkarmak isteyen bireyin en önemli duyarlılığı utanç. Farkına varmak ve nasıl
şu kaba saba ruh haline düştüm de sürünün içinde yer aldım diye utanmak.
Düz anlamıyla cinselliği utanca çeviren
kültürün bu cinselliği ikame sembollerle bir tapınç nesnesine dönüştürmesinin
utancı? Cinselliği yalın haliyle müstehcen kılan ve cinselliği simgelerle
kamufle eden muhafazakâr kültüre karşı simgesel tapınç nesnelerini çözümlemenin
müstehcen etkisi. Bu, müstehcenliğin en ağır hali. Çünkü müstehcenliği kendi
dışında görmeye alışmış bakışın kendinin farkına vararak tam da bu durumu
müstehcen kılması…
Bayrak ve direk=fallus… Direkle fallusun
ilkel ilişkisi Maorilerde daha dolaysız; Freud’un tabiriyle daha iyi muhafaza edildiği için bu örneği
seçtik.
Modern anlamda bayrak muhtemelen Çin
kökenli ve ipekten yapılıyor. Batı bu bayrağı Haçlı Seferlerinden sonra
öğrendi. Deriden yapılanlardan daha hafif, daha esnek. Rüzgârda durmadan
salınıyor. Hareket ilgi çeker, kendine baktırır. Başlangıçta dağınık askerleri
bir arada toplama amacı taşıyan bayrak, bir güç temerküzü. Henüz bir yeri ele
geçirmenin simgesi değil, sonradan buraya varıyor. Bayrağın yüksek bir yere
konmasıyla, yüksekliğin bayrağın bir uzvu haline gelişi arasındaki kopuş
direkle başlıyor. Mızrağın veya sopanın ucundaki bayrağı yüksek bir yere
dikmekten, bizzat bu yüksekliği direkle kendine dahil eden bayrağın özel bir
tarihçesi olmalı. Adeta politize olmuş
bir cinsellikle kendini teşhir eden bir fallus var karşımızda. Bir toplanma,
bir işaret yeri olmaktan hâkim bir şekilde görünür olmaya geçiş. Bayrak direği,
günümüzde bir teknolojiye, mekanik bir sisteme de denk geliyor. Guinnes
rekorlar kitabına girmek için sürekli geliştirilen bir mimarisi var. Rekorlar
sırasıyla Türkmenistan (133m), Azerbeycan (162m), Tacikistan (165m) ve en son
Suudi Arabistan (171m) tarafından kırılmış. Türkiye’nin en uzun bayrak direği
Ankara Cebeci 50. Yıl Parkı’nda (100m). Ülkeler arası benzerliğe dikkat.
“Bir içgüdü hiçbir zaman bilinç nesnesi
haline gelemez.” (3) Doğru. Ama güdüymüş gibi davranan ve güdüymüş gibi kendi
kendini bağışlayan her davranış bilinç nesnesidir. İnsanlar bayrağa ve direğe
bir içgüdüyle yönlendiriliyorlarmış gibi koşarlarsa ortada bilinci ilgilendiren
bir durum vardır. Çünkü bilinçdışı bilincin nesnesidir.
Malûm, Türk-İslâm sentezinin iki bileşen
simgesi bayrak ve ezan. Bu iki simge bazen birbirine karşı rekabet halinde
(yeşile karşı kırmızı), bazen müttefik. Yakın tarih için söyleyelim, Çözüm
Süreci denilen dönemde bayrak iktidara karşı kullanılan bir simgeydi. Son yirmi
yıldır her iki simge öyle ya da böyle yaşamımızda daha etkin. Bir kere
bayraklar yaygınlaştı. Sivil halkın meşruiyet aracı haline geldi, asker
uğurlama taşkınlıklarından kaçak inşaata kadar her yer bayrak. Köyden kente
geçişin ve hızlı iskânlaşmanın bir aracısı olarak bayrak mesela, bir eşitlik,
bir kabul talebi de içeriyor gibi. Pratik bir kentleşme adabı. Bayrak
direklerinin boyu uzadı, özel bakım isteyen devasa bayraklar asıldı.
Bayrak için uzun direk neyse ezan için de hoparlör o.
Daha görünür olandan daha işitilir olana duyumsal koşutluk. Hoparlörle ezan
sesinin desibeli arttı, çevre kanununda belirtilen ses eşiğini aştı.
Agresifleşti. Minareler dışında, sokak aralarına hoparlörlerle adeta ezan
şubeleri kuruldu. Bazı yörelerde ezan merkezi sisteme geçti. Ses olarak fallus,
hatta düz anlamıyla erkek sesi. Kadın müezzin yok mesela.
15 Temmuz’da bayrak ve ezan tarihte
belki de hiç olmadığı kadar yakınlaştı. Bu yakınlaşma bayrak ve ezanın
sözlüklerde yapılan genel geçer tanımlarını temsil etmeyen bir davranış
üzerinden oldu. Şiddet. Herkese bir iktidar imkânı tanıyan, aynı anlama gelmek
üzere herkese bir meşruiyet hakkı tanıyan şiddet temsili. Ve bundan daha
önemsiz olmayan kamuflaj: es kaza duyduğu ilk anda darbeyi desteklemişse,
darbeci olan gruptan bir tanıdığı, geçmiş bir ilişkisi varsa bile bayrak her
şeyin üzerini örtüyordu; anonimin parçası olmak her şeyi temize çekmeye
yetiyordu. Hazır bir şiddet potansiyeli; aynı zamanda iktidarda kim olursa
olsun her tür iktidara bir uzlaşı daveti, hazır bir ateşkes simgesi… Bu iki
simgenin (ezan ve bayrak) bu derece başat bir karakter taşıması yüzyıllardan
gelen bilinçdışı yatırımın ürünü. İki simge de insanlar hiçbir şey yapmasa bile
durdukları yerde onlar adına varlığı olumlayıcı. Mümin camiye gitmese de ezana
kulak vermesi, bacak bacak üstüne atmışsa bacağını indirmesi, bayrağı görünce
her şeyi yerli yerinde algılaması… tüm bunlar hazır bir saygının, herkese
temkinli olmayı telkin eden iki önemli aidiyet öğesinin bileşeni. Ama bu
aidiyet bileşenleri, “iç düşman” ilânıyla kendi yurttaşını da aidiyetin dışına
atan simgeler. Kim tekbir getiriyorsa diğeri dinsiz, kim elinde bayrak
taşıyorsa diğeri hain. Bayrağın ve ezanın çok seri bir şekilde oluşturduğu
“biz” ve açıkta kalanlar (ya bizdensin, ya değilsin) “biz”in sahiplendiği
şiddet imkânının kime yöneleceğini, kimi sindireceğini de belirlemiş oluyordu.
Bayrak ve ezan o anda, yani bu fiili durumda bildiğimiz anlamları temsil
yeteneğinden sıyrılıyor ve doğrudan “biz” denilen insanların şiddetini temsil
ediyor. Hatta şiddetin kendisi olur. Beden: tekbirin ve bayrağın mücessem hali.
Ama burada anlatmak istediğimizden tam tersi bir anlam çıkmasına karşı da
uyanık olalım. Hayır, bu yapılanlar bayrağın ve ezanın temsilini değiştirmiyor,
sadece bu genel geçer temsilin vaat ettiği anlam birileri tarafından
diğerlerine karşı kullanılıyor; eylem anlamı daraltsa da, amaç kavramın
(sembolün) kapsayıcılığını ele geçirmek! Bayrak evrensel anlamıyla bağımsızlığı
değil, muktedir olanın etrafında toplanmayı ve diğer grubu dışlamayı,
sindirmeyi temsil etse bile gönderilen hâlâ sözcüğün bu ilk sözlük anlamıdır.
Temsil ve anlamı ele geçirme arasındaki ayrım bu hareketli dakikalarda
görünmez. Bayrak ne kadar görünür olursa bu ayrım o kadar muğlaklaşır. Bayrak
ve tekbir güya “tarafsız”, ama kim elinde sallarsa, kim söylerse onun
tarafında. Kullanışlı. Bayrak insanı temsil edeceğine insan bayrağı (diyelim
Kurtuluş Savaşı’nda düşmanın üzerine
yürürken) temsil ediyor. Burada şu örnek iyi gidecek: Büyük kentte yaşayan Doğu
Karadenizli biri normal zamanlarda İstanbul şivesi konuşurken öfkelendiği zaman
Karadeniz şivesi konuşur. Dil öfkeyle kendiliğinden şiveye kaysa da, gerçekte
bilinçli bir tercih de vardır altında. Kestirip atan, iletişimi kesen şive
sadece öfkeyi temsil ediyormuş gibi görünürken aslında çoğullaşmak için hemşerici (etrafta Karadenizli biri varsa
diye) çağrıyı temsil eder.
Haklı olarak şöyle bir soru sorulabilir.
Bir toplumda kriz anlarında neden adaleti temsil eden simgeler (mesela terazi)
değil de fallusvari simgeler öne çıkar? Çünkü fallus ancak bir tehdit
karşısında (kastrasyon) simge olabilir. Tehdidi somut bir şey olarak
düşünmeyelim, fallusun teminatı açısından imgesel olması daha makbuldür. İmge
somut olan “düşman”a giydirilir. Aslında kendi halinde bayrak ve ezan yoktur,
insanla ilişkisinde vardır ve insanın semptomu olarak kendi halinde durdukları
yerden şiddet olarak fırlarlar. Tıpkı Maorilerde Tane ağacının olmaması gibi, Maoriler onu kendi cinsel kaygılarının
bir semptomu olarak yaşarlar (kaygılarını giderirler). Ama Maorilerde bu düz
anlam, yani fallusun cinsellikle direkt ilişik olması, ta başta sözünü ettiğim
AKP reklamını da tuhaf bir olumsallıkla aynı düz anlama çevirme yeteneğine
sahip. İlkellikten biraz hallice bir durumun ilkel üzerinden çözümlenmesi.
Modern öncesi bir durumla modernizm arasında gidip gelen bir marazilik. Fallus
bayrak görünümünde bir simge değil elbette. Bayrak sayesinde reklamda olduğu
gibi insanların birbirine yakınlaşma ihtiyacı cinsel. Fallus bu semptomu böyle
bir dolayımla ortaya çıkardığı için, insanlar bu fallusa eklemlenmek istedikleri,
onda vücut buldukları, bizzat direğin etrafını sarmalarken kendileri fallus
oldukları için… Böyle bir olumsallık başka hiçbir ülkede kurgu bile olsa bu
kadar deşifre edici olmazdı. Aynı zamanda bir itiraf bu. Demek ki bu ülkede
fallus olmak sosyal bir fantezi. Bunun entelektüel analizi, ya da içerden
birinin bu fanteziyi teşhir etmesi utanca neden olmaz mı? Beklentimiz bu.
Simge ve söylem üzerinden kurulan
eşzamanlılık… Günde beş vakit okunan ezan, duyulan bu dış ses, tüm mahallede
herkesi içine alan bir eşses olarak bilinçdışında bir aidiyet oluşturur.
İşitsel aidiyet. Ezanın hem ibadet hem de propaganda aracı oluşunun yanında bu
işitsel tarafı sessizce herkesi kendi mahremiyetinde aidiyet biriktirmeye
zorlar. Biri sizin yerinize ibadet eder, kimliğinizi sesle onaylar. Namaza
gitmeseniz de sizi davet eden, orada olduğunuzu varsayan, bu sesle varlığınızın
olumlandığını, güvende olduğunuzu bildiren bir üst ses. Öyle ki türlü
dertlerden muzdarip olsanız bile, bu sesin mahşeri uzaklığı ile kendi derdinize
nötr kalırsınız. Dikkat edin, tarafsız ve kayıtsız anlamında nötr değil burada
olan. Hayatın gailesini bastıran, uhrevi anlamda. Öyle ki, bu ses duyulduğu
zaman müzikler susmalı, duygu kendini daha üst bir sese adamalı. Lacan’ın
söylediği evrenselin kendinin istisnasından doğduğu tezi, ezanın istisnası ve
aynı zamanda sesin de istisnası olan hoparlör sayesinde gerçekleşir. Ezan
yereldir, ama hoparlör evrenseldir. Kendi olan (yerel) ses Batı teknolojisiyle
(hoparlör) birleşerek aşırı yerelleşir. Ziya Gökalp’in medeniyetini alalım ama
hars bizden olsun dediği şey tam da budur işte. Ama ses otantikliğini kaybeder.
Bu durum bizi yerel ile otantik arasındaki farka götürür. Yerel olan batı
teknolojisi karşısında bir oryantasyon çabasının ürünüyken, otantik olan bu
çabanın uzağında yerelin henüz erişemediği kendine yeterlik halidir. Bu yüzden
toplum hızla yerelleşir, otantikliğini kaybeder. Nokta. Bu konu başka bir
yazıya…
(1)Marshall Sahlins,
Tarih Adaları, s.71, Çev. C. Hakan Arslan, Dost Kitabevi, 1998, Ankara
(2)‘ilkel’i
aşağılayıcı bir sıfat değil isim tamlaması olarak kullandığımı belirtmeme
bilmem gerek var mı?
(3)Freud,
Metapsikoloji, s.175, Çev. Dr. Emre Kapkın-Ayşen Tekşen Kapkın, İstanbul, 2002
Zizek’in bok felsefesi dolayısıyla Ortadoğu’nun bokla ilişkisi:
Zizek söz etmemiş, kısa bir hatırlatma:
Bokun özel hayatın bir ögesi olması çok yeni. Tuvaletin evin içine girmesi
mesela; son zamanlarda banyoyla aynı mekânı paylaşması. Bunlar dünyada da çok
yeni. Tuvalet tarihinde klozet devrim niteliğinde bir dönemi başlatıyor… bunu
sağlayan ‘S’ borusu; tuvalete dair her şey ‘S’ borusunun icadıyla
değişiyor. Bokla aramıza ‘S’ borusu sayesinde klozetin içinde sabit seviyede
duran temiz su giriyor, koku ve pis görüntü ortadan kalkıyor. Hatta bir takım
deterjanlarla ovulmuş, emayesi parlatılmış kapağı giydirilmiş klozet dekoratif
çağrı yapıyor. Gösterilesi bir şey.
Adabı muaşeret tarihinde bokun nesnel
aleniyetiyle dildeki kamufle hali arasındaki tezat ilham verici olabilir.
Tarihte bok ne kadar görünürse adabı muaşerette o kadar yok sayılıyordu. Onca
klasik roman okudum sıçarken betimlenen bir kahraman hatırlamıyorum. Aksine
bugün ‘shit’ sözcüğü çoluk çocuğun ağzında. Ama burada da farklı bir kamuflaj
devrede; ‘shit’ nesne olarak bokun çağrışımını eliyor, bokun kendisini değil
iletimini temsil ediyor, bir aksilik olarak, yansıtma bir sözcük gibi, bir ses.
‘Shit!’ Hay Allah! Hay aksi! gibi bir eş anlamlılık yok bu söyleyişte, daha da
ötesi insan bir zamanlar bağlı olduğu
bir adabı muaşereti de çiğnemiyor, aksine herkesin eşitleneceği bir seviyeden
sesleniyor: Sınıflarüstü bir dil… çağımızda bokun mucizelerinden biri bu. Karıştırılmasın diye tekrar edelim, burada eşitleyici olan eylemin kendisi değil,
dil. XIV. Louis de özünde bir serf gibi sıçıyor ama Paris’in bokunu koklamamak için
Versailles Sarayı’na sıçıyor (yapımına 1661 yılında başlanan Versailles Sarayı’nın
1768 yılına kadar tuvaleti yokmuş).
Malûm, bizim batılılaşma maceramızda alaturka
ve alafranga sözcükleri bir ikilem olarak yer etmiş, düşünmek gerekir, bu
ikilem neden ille de tuvalette mücessem diye.
Tuvaletteki
alafranga ve alaturka diye isimlendirilen modeller doğu batı sentezi
diyebileceğimiz bir uzlaşı mimarisini de yarattı. Aynı ev içersinde (özellikle
yazlıklarda) hem alafranga hem de alaturka tuvalet bulunması buna bir örnek. Geniş
ailelerde kuşak çatışmasını ortadan kaldırıyor… Ama Ortadoğu toplumlarının
arazide yaptığı defi hacetten evin dışına kurulan tuvalete, oradan evin
uzantısı (ekleme) tuvalete ve nihayet evin içine alınan tuvalete geçiş Batı’yı
çok geriden takip ediyor. Okullarda tuvalet eğitimi ciddi bir sorun. Zizek’in
sözünü ettiği bokun üç hali ile Ortadoğu’nun klozetle imtihanı kıyaslama yapılacak
durumda değil. Batı’da bokun klozette duruş versiyonlarıyla Ortadoğu’da
deliğini tutturamama hali nasıl kıyaslanabilir? Tabi bir de bokun yapısal farkı
var.
Çetin Altan Çanakkale ordularının komutanı Liman von Sanders’e yaver
olarak atanan dedesinin tanık olduğu bir olaydan söz etmişti: Liman von Sanders
Selimiye Kışlası’nın tuvaletlerini denetlemeye çıkmış. Hela taşının kenarında
devasa bir bok kulesi. “Hiç böylesini görmedim,” demiş Liman von Sanders “kol
kalınlığında ve dört lüle.” Sonra Çetin Altan’ın dedesine dönmüş “Hemen
şifreyle haber verin, Alman Genelkurmayı’ndan bok mütehassısı göndersinler.” Alman
bok mütehassıslarının verdiği rapor şöyle: "Türkler, yılda 25 yavru yaptığı için çok ucuz olan domuz etini
yemediklerinden ve yılda tek yavru yapan koyunla, inek eti de çok pahalı
olduğundan yüz gramlık biftekten alabilecekleri kaloriyi, iki okkalık somundan
alabiliyorlar. O yüzden hazım için midelerinde yoğunlaşan kan, yeterince
gidemiyor beyinlerine ve dışkıları çok kalın, göbekleri de büyük oluyor.") (1)
Şimdi bu tür konuları ele alırken
klişe biçimde meseleyi Batı hayranlığı Doğu aşağılamasına çekenler olur. Türkiye’de
garip biçimde sol ve sağ Batı düşmanlığında gizli müttefiktir; onlara
milliyetçi birinin anlattıklarıyla cevap vereyim tedbir olsun diye. Atatürk’ün
mutat zevat denilen en yakınlarından Kılıç Ali’nin oğlu Altemur Kılıç Kore Savaşı
hatıralarında anlatıyor. Seul yakınlarında karargâhtayken:
“En büyük problem tuvaletlerin
temiz tutulmasıydı. Bizden önce Amerikalıların kurup kullandıkları karargâhta
tuvaletleri de onlardan devralmış ve maalesef değişik tuvalet âdetlerimiz
yüzünden, çok geçmeden bozmuş ve kokuşturmuştuk.
“Tuvalet ve duşlar konusu, Kore’de
–ve daha önce, nakliye gemisinde- en büyük problemdi… Erlerimiz alafranga
tuvaletlere alışamıyor ve üzerlerine tüneyip pisletiyorlardı. Gemideyken, Gemi
Komutanına refakat ettiğim teftiş turlarında, bu durumlar beni bir hayli
utandırmıştı. Bir defasında çok garip bir duruma tanık oldum. Bir er, geminin
giriş merdivenlerini aydınlatan büyük lambayı çevirip, büyük işini bunun içine
yapmış… Gülelim mi ağlayalım mı? Yapacak başka bir yer bulamadığından mı, yoksa
muziplikten mi, belli değil. Herhalde, asıl bilmece bunu nasıl becerdiği?” (2)
Doğduğum ama yaşamadığım,
çocukken bayramdan bayrama ve yaz tatillerinde kısa süreliğine gittiğim Tirebolu’da
çok keskin bir köylü şehirli ayrımı vardı. Kasabalıların her birisinin bir köyü
olduğu ve yaz geldiğinde illaki köylerine fındık toplamaya gittikleri malûmdu.
Buna rağmen şehirli ve köylü arasındaki kast düzeni hiç bozulmazdı. Köylülüğün
uç sınırını marabalar temsil ederdi. Kasabalıların kendi marabaları üzerinde
gösterdikleri kibarlık ve zarafet diğer köylüler nezdinde de görülebilir bir
şeydi. Köylüler kasabaya geldiklerinde belli kahvehanelerde toplanırlar, belli
bakkallardan alışveriş eder, hükümet konağında resmi işlemlerini görür ve
köylerine dönerlerdi. Es kaza bir kasabalının evini ziyaret ettiklerinde ne
olurdu? Tuvalete gidemezlerdi! Çünkü kasabalıların tuvaletleri pırıl pırıldı. Henüz
o tarihlerde tuvaletler alaturka olmasına rağmen. Öyle ki bazı evlerde
tuvalette kullanılan terlikle ev içinde kullanılan terlik ayrımı yoktu. Kimse
dillendirmemişti ama tuvalet şehirliler ve köylüler arasında en önemli sınırdı. Bunu bir tarafı övmek diğer
tarafı yermek için söylemiyorum, nesnelliğe dikkat edin yeter.
Bu sınırı yumuşatan bir şey vardı,
hâlâ var: Cami tuvaletleri.
Vaktiyle Turgut Özal Başbakanken
karısı Semra Özal’ın başında bulunduğu bir vakıf adına bir araştırma şirketi, -o
zamanki adıyla Zet Nielsen- umumi tuvaletler için bir temizlik anketi yapmıştı.
En pisi cami tuvaletleriydi.
Cami müştemilatı olarak tuvalet
ilginç bir yer. Üstelik defi hacetin büyük abdest, küçük abdest diye sanki
ibadetle iç içeymiş gibi eylemi kamufle edici bir unvana bürünmesi de ilginç.
Zizek’e dönelim ve onun tasnif
ettiği tarzda ekleyelim: Ortadoğulular sıçıp batırırlar.
Galiba bu yazının kokusu da çıktı, ayrıca bu yazıya gidecek bir müzik de bulamadım… Kestim...
“Bana bak sınır kapılarını açarım.”
(Cumhurbaşkanı Erdoğan)
Şu kapı denen kavram. Tuhaf bir nesnenin
adı. Kapatıyorsun kapanıyor, açıyorsun açılıyor. Sözcük de tuhaf, hem metafor
hem gerçek. Bir yerde kapı varsa saf varoluş da bozuluyor, içerde veya dışarıdasın, kaçarı yok, bir psikoloji bu.
Kapının açık hali, kapalı hali yanında bir de aralık hali: dikkat edin, aslında "aralık" diye bir nesne yok, ama biz kapıyı değil aralığı görüyoruz.
Bakın kapının icadı diye bir şey de yok, menteşenin icadı var.
Sadece nesne değil, simge de. Otomatikman simgeselleşiyor. Mesela
çelik kapı; kapının sağlamlığını iletmiyor sadece, içeride olanın dışarıya
karşı korunmacı hassasiyetini vurguluyor, güven duygusunu kasten abartıyor.
İstanbul’un meşhur sur kapıları, kapı
adlarıyla semtleşmiş o tampon bölgeler: Edirnekapı, Topkapı, Ahırkapı… Kapı,
kapı olarak eğreti bir varlıkken adı neden kalıcı? Kapının metaforu her zaman
gerçek anlamını aşsın istenir de ondan. İnsanoğlu kapının enerjisine güvenir.
Bir müeyyidesi var kapının.
Paris’in Zafer Tak’ı... şehir genişleyip sur olmaktan çıkınca sanki
şehre örnek bir giriş yeri olsun istenmiş... devasa bir kapı gibi inşa edilmiş. Taklarda kapının model alınması
ilginç değil mi? Bu mecaz anlamın makro boyuta taşması, gerçek anlamı alt etmesi aynı zamanda. Bir
kavram mecaz anlamlarını da kapsayınca kendine has bir gerçeklik de yaratıyor.
Geçen kömürlüğümün kapısı alt tarafından
parçalandı. Zaten kırık dökük bir kapıydı ama parçalanınca simgesi de
parçalandı. Parçalanmış kapıya şöyle bir
yazı yazmak geçti içimden: ‘Bu bir kapıdır.’ Bu mesaj elbette okuması yazması
olan insanlara gelsindi. Geceleyin sahilde ateş yakıyorlar, geçen sene odunumu
çalan birini yakalamıştım. Ama kapımı
onlar parçalamadı, Kâzım’a saldıran köpekler parçaladı. Kâzım kedimizin adı.
Anlatayım:
Yıllardır kedi bakmıyorum. Çoğalıyorlar
ve ölüyorlar. Ömrü kısa olan bir şeyi sevemezsiniz. Artık kapıya gelen sokak
kedilerine bakıyorum arada. En son Şerafettin’e bakıyordum. Şerafettin’in asimetrik
bir yüzü vardı, bir kulağı dik, bir kulağı aşağıda, yüzünün bir tarafı façalı.
Tüylü, kabarık, sert bakışlı tam bir kış kedisi. Ne kışlar geçirdi. Bütün
köpekler korkardı ondan. Bir gün bahçede ölüsünü buldum. Bir mezar kazdım ona.
Bu son olsun dedim. Olmadı.
Geçen bir arkadaşım geldi oturduğu
apartmanda bakamadığı kedilerini bana verdi. İki kedi. Kafka ve Milena. Dedim ki arkadaşıma
bu kediler ev kedisi, burada yarı vahşi yaşayacaklar. Başlarına bir şey
gelebilir. Böyle dedim ve işin vicdani yükünü üzerimden attım. Kömürlükte onlara yer yaptık, kapının altında
sadece onların geçebileceği oyuk hazırdı zaten. Birkaç gün sonra arkadaşım
Milena’yı kısırlaştırmak üzere götürdü. Kafka’yla baş başa kaldık. Kedi
sevenler bilir, siz onları okşadıkça onlar sokulganlaşır, mırlar, o kadar
sevimli olurlar ki, canlarını yakasınız gelir (gerçek sevgide okşayan el, bu
tensel kararsızlığa düşmez mi, söyleyin). Ama Kafka’yla böyle olmuyordu, bir
türlü yakınlaşamıyorduk. Sonunda anladım. Ona Kafka derken aramızda
kendiliğinden bir resmiyet oluşuyordu. Kafka sevilmez. Soğuk. Kafka’ya saygı
duyarsınız, Kafka’yı anlarsınız, yazma yeteneğini takdir edersiniz falan ama
sevemezsiniz. Kafka size ince hastalığa yakalanmış biri gibi öyle uzaktan uzaktan bakar. Keşke
hiç fotoğrafı olmasaydı. Keşke arkadaşı Max Brod’a bütün eserlerimi yak yerine
bütün fotoğraflarımı yak deseydi. Kafka benim için özel ad değil, sizi
sürekli anonim bir halin içinde gören bir çift kara bakış. Ve bir gün Kafka’yı
severken ona ‘Kâzım’ dedim. ‘Kâzım!’ Daha senlibenli, daha sataşkan.
Kasabalarda lâkapların da benzer bir rolü yok mu? Çocuğu ailesinin
korumacılığından almak ona sokağın kimliğini vermek. ‘Kâzım!’ İşte bu. Bu isim
değişikliği kediyi değiştirmedi, beni değiştirdi. Kâzım’a yemeğini suyunu
veriyorum, eve alıyorum, seviyorum, okşuyorum, bir köşede uyutuyorum ve uyanıp
huysuzlaşınca (kakasını, çişini yapacak bir yer arıyor köftehor) ‘Olmaz Kâzım!’
diyorum, Kâzım’ı, dışarı, kapının önüne bırakıyorum.
Bir hafta sonu, öğle sonrası… Kâzım dışarıda,
ben de uzanmış Thomas Hardy okuyorum. Dışarıdan bir gürültü geldi, ardından bir
köpeğin acı acı bağırışı. Kitabı elimden bıraktığım gibi koştum, baktım iki
köpek kömürlüğün kapısını zorluyorlar. Köpeklerden biri, göttenbacak olanı
kafasını kapının altındaki oyuğa sokmuş. Ben bağırınca kaçtılar. Peşlerinden
bir odun parçası da fırlattım. Vurasıya değil, korksunlar bir daha gelmesinler
diye. Kapının alt tahtalarını parçalanmış görünce keşke vurasıya atsaydım dedim.
Kâzım beni köpek düşmanı etti. Kömürlüğü açtım. Kâzım, odunların üstünde, iyice
kamburunu çıkarmış, ürkek; benden bile korkuyor. Kediler korkunca tehlikeyi
genelleştirirler. Güçbelâ aldım Kâzım’ı oradan. Baktım, kuyruğunun alt
tarafında ve sağ bacağında yaralar var. Eve götürdüm, yaralarını pansuman
ettim. Birkaç gün evde kaldı.
Sosyal Bilgiler dersinde bu olayı anlatırken çağrıştı (aslında sürekli bozulan ve tamir edilen bir sınıf kapımız
da var), çocuklara sordum:
“Evin kapısı içeri açılırken neden
kömürlük kapısı dışarı açılır?”
Önce anlamadılar, uygulamalı sordum.
Sınıfın kapısı da dışarı açılıyordu, ama her ikisinde mantık farklı işliyordu (sınıf kapısı; yangın, deprem gibi bir felaket olduğunda kapı önünde izdiham olmasın diye dışa açılıyordu). Kafaları karıştı…
Çünkü mantık tersti, anlatmak istediğime uymuyordu. Ben de anlatmaya başka bir terslikten başladım, evlerin kapısından. Evinizin kapısını dışarıdan biri tıkladığında açarsanız kapı
onun kafasına vurur. Ev kapısı açılma yönüyle içeri davet eder, kömürlük kapısı
dışarı açılır böylece mekân daralmamış olur. Bu açıklamamın dülger mantığına
dayanan daha geçerli bir ilk nedeni vardı muhakkak. Ama insanlar bir
uygulamanın istikrar kazanmasıyla ilk nedenini birbirine karıştırırlar. Sanki ilk
neden sonradan da nedenmiş gibi.
“Bana bak sınır kapılarını açarım.”
Osmanlı’da saray kapılarından sorumlu
kapıcıbaşı diye bir mevki vardı tabi.
Güney kapısından giriş yapan
Suriyeliler, batı ve kuzeybatı kapılarından Batı’ya kaçmak istiyorlar. Bu insanlar
yoksullar ama Türkiye devletinden geçinen insanlar da değiller. İnsan
kaçakçılarına döviz ödüyorlar, ucuz işgücüyle
taşranın vahşi orta sınıfını palazlandırıyorlar. Yabancı ve sığınmacı
oluşlarının verdiği itaatkârlıkla, minnetle sonradan görme yerli patronlara
ekstra itibar kazandırıyorlar. Suriye iç savaşı başladığında kapıları açtığını
söyleyenler aslında Şam’da cuma namazı kılmak için kendi Osmanlı iştahlarına da
kapı açmışlardı. Yani bu kapı kovboy filmlerindeki ‘saloon’ kapısına
benziyordu, insanın hareket yönüne göre açılıyordu.
“Bana bak sınır kapılarını açarım.”
Bir tehdit bu. Ama bir itiraf da. Tehditten korkmazsan geriye kaba bir itiraf kalır. Bildiğin kimya.
İki gün önce bir Güneykore filmi
(Handmaiden) izledim. Genç kız çalışacağı malikâneye yolculuğu sırasında
otomobilin korna sesiyle uyanır.
Önlerinde geniş bir kapı açılır. Kız geldiğini sanır. Ortalık zifiri karanlıktır. Otomobilin şoförü “Uykuna dön” der, “eve hâlâ çok var.” Gerçekten
de malikâneye vardıklarında güneş çoktan yükselmiştir. Bu sahne bize arazinin
büyüklüğü hakkında net bir bilgi verir. Kapıların yarattığı sahiplik ve
hiyerarşi hakkında da. Mesela birinin statüsünü kaç kapıdan sonra ona
ulaşılabildiğiyle ölçebiliriz. Araya mesafeleri de koymak lazım tabi. Bizim
kapımız Batı’nın dış kapısı aslında.
Bu ülkenin kapıyı kırıp odun etmek diye
bir deyimi de var. Boşuna söylenmemiş.
Cumhurbaşkanı’nın kapısıyla benim
kömürlüğümün kapısının bir ilgisi yok. Yazı olsun diye imgesel bir bağ kurmaya
kalkışmak da abes olur. Ama sözcüğü kavramlaştırınca ilgi kendiliğinden
geliyor.
Kâzım iyi. Okul dönüşü her
akşam kapının önündeki balkonda bizi bekliyor denize karşı. Eee Kâzım’a manzara
lâzım...
Eskiden satın alacağım kitapları elime alır seçerdim. Ankara’da ayakyolu yaptığım Zafer Çarşısı: yeraltında olmanın emsalsiz hali. Merdivenden aşağı inip yeryüzünden yitince, kitapların kanatları altına girerdim. Her gün uğrardım oraya –bazen günde birkaç kez- ama parasızlık yüzünden ayda üç dört kitap ancak alırdım. Satın alamayacağım kitaplara bakarken (ön kapağına, ya da arka kapağındaki tanıtım yazısına bakmaktan söz etmiyorum, bizzat içinden birkaç sayfa okuyarak)imrenme duygumu öldürürdüm (imrenme zaten imrenme duygusunu öldürme arzusu değil mi?) onlar hakkında ayaküstü fikir sahibi olurdum. Bu tutumum kitaba sahip olmanın hileli bir yöntemiydi ama işe yarıyordu. Zamanla “iyi” kitabı “kötü” kitaptan ayıracak keramete kavuştum. Artık birkaç sayfa değil, kitabın rastgele bir sayfasından rastgele bir cümle okumam yetiyordu.
Son on yıldır kitaplarımı internetten ısmarlıyorum. Dolayısıyla ısmarladığım kitaplar arasından “çöp” kitaplar da çıkıyor. Kitapları seçerken genellikle yazarın adına bakıyorum, ya da kitap dergilerinde çıkan tanıtım yazılarına, olmadı okuduğum bir yazarın referansına… ama araya, verdiğim paraya değmeyecek kitaplar da karışıyor. Hem pişman oluyorum hem aldatıldığımı hissediyorum (bu iki duygunun bir arada bulunması bir tedbir gibi; biri diğerine karşı avutucu). Talal Asad’ın Dinin Soykütükleri böyle bir kitap. Üstelik kitabı Metis basmış. Adam hakkında biraz araştırma da yaptım. Youtube'dan videosunu izledim. Talal Asad Suudi kökenli. Batı’da eğitim görmüş, bibliyografyası zengin. Ama adamda fikir yok. Tipik yaranmacı, İslamcı (öyle olmadığı halde öyle görünmeyi beceriyor; Batılı imajı için cümleyi şöyle de kurabilirsiniz: İslamcı olduğu halde öyle görünmemeyi beceriyor) Ortadoğu kafası. Madem para verdik ziyan olmasın okuyalım karmaşası sayesinde ilginç bir şey fark ettim, fikirsizliğin zımni bir üslubu varmış: zımniliği korumak... Adamın yazdıklarını araştırayım derken adamın kendisi bir araştırma nesnesine dönüşmeye aday.
Canım
sıkılıyor demenin maliyeti yok, aleniyete en yatkın duygu. Ama canının sıkıntısını
anlatmaya henüz başlamışken birden her şey ilginç olabilir. Hikâyene ev sahipliği
yapan mekânın vaadidir bu.
Canını
sıkan ne? İşte aklın hareket noktası. Bu sorudan uzaklaşmayan kendi
bireyselliğini keşfedebilir. Tamam mola ver, ama hep oraya dön. Zaten ister
istemez oraya dönüyorsun, bu kez hazırlıklı ol.
Can
sıkıntısının da statüleri var. Dağ başında birinin sıkıntısıyla Paris’te
bulunan birinin can sıkıntısı aynı olmaz. Baudlaire Paris Sıkıntısı derken can
sıkıntısına bir marka kazandırdı.
Meşruiyetin dışına çıkmak için soralım:
Can
sıkıntısı ne demek?
Almancada
can sıkıntısını anlatan birkaç sözcük var, en çok kullanılanları ‘die
Langeweile’ ve ‘der Missmut’. Heidegger Varlık ve Zaman’da ‘Missmut’u
kullanmış. İlgili kitapta can sıkıntısı başlıklı bir bölüm var diye
hatırlıyordum, sayfa sayfa baktım yok, sonra altını çizdiğim yerlere baktım,
hiç can sıkıntısı sözcüğü geçen bir satırın altını çizmemişim. Hayret. Ama kitabın hem Aziz Yardımlı çevirisinin
arka bölümünde hem de Kaan H. Ökten çevirisinin ilave kılavuzunda yer alan
Almanca Türkçe sözlüklerinde can sıkıntısı karşılığı ‘Missmut’ verilmiş. Demek
Heidegger’in tercihi bu. Adı geçen sözcüğü bulmam için kitabı yeniden okumam
gerekiyor. Bunu yapmayacağım. Heidegger’i söylediklerimi doğrulamak için
referans alamayışım (alıntı, alıntı yapanı değil yazanını doğrular) kavramı
yeniden düşünmemi sağlasın istiyorum. Bir kapı. Belki… Artık idare edin.
Düşünmek için Heidegger’in yöntemi güzel.
Sözcüğü parçalamak ve yeniden monte etmek. Bu yöntemi sözcüğün anonim ruhuna ulaşmak için kullandığım sanılmasın; sözcüğün ilk baştaki 'unutulmuş' ama yeniden düşününce anlamını zenginleştiren, kendi iç imkânına kavuşturan parçalanmasından söz ediyorum. Almancanın felsefi dil olarak
ayrıcalığı bu. Miss=bozuk, başarısız. Mut=cesaret. ‘Miss’ ayrılamayan bir önek.
Sözcüğü parçalayınca motomot bir çeviriyle ‘başarısız-cesaret’ gibi bir anlam
çıkıyor. Sözcüğün bu ham halinden kalkarak şunu söyleyebilirim: sözcük nasıl
kendi kökenini unutmuşsa, can sıkıntısı da kavram olarak asıl nedenselliğini
unutmuş. zaten bu yüzden kullanışlı. Cesaretsizlik yüzünden yapılamayan şeylerden sonra oluşan boşluk... can sıkıntısı
şimdi daha iyi anlaşılıyor. Sözcüklerin bir kılıktan diğer kılığa kolay
geçişleri ruhumuzun bir halden diğer hale geçişlerini temsil etmez; aksine
sözcük bizzat kendi manevra hızıyla ruh halimizi bilinçdışına iter, tanınmaz
kılar. ‘Canım sıkılıyor’ derken kendime ait bir izah da sunmuş olurum. Baştan
nedenselliği iptal eden bir izah. ‘Hiç… sıkılıyor işte.’ Bir eyleme girişmekle
girişememek arasındaki ikircikli tutum içimde mayalanır, beni başka birine
dönüştürür. Kendinden şikâyet eden biri. Ama henüz pişman olan hayıflanan biri
değil. Arzu yokluğuyla uzayan bir ara durum. Arzu yokluğu, yani hafiflik. Milan
Kundera’nın bilinen romanının adını başka türlü söyleme imkânıyla: hafifliğin
dayanılmaz varlığı. Can sıkıntısı… Engellenen arzunun yoğunluğu kaygı
yaratırken (Melanie Klein’da), cesaretin ölmesi (daha iyi bir deyişle sönmesi)
yüzünden arzunun yokluğu can sıkıntısı yaratır. Bu saikle can sıkıntısı daha
masum, daha dillendirilebilir halde görünür. Çoğullaşan bir kendini ifade
biçimi. Sadece kendini ifade etmiyor, diğeri adına da konuşuyor.
Ama
can sıkıntısını anlatmaya çalışan bir arzu duymak: Yazmak.
Çağnam
Erkmen Yok kitabındaki ‘Paris’te’ öyküsüyle ‘Kadınlar Ne İster?’ (Freud)
sorusunu bize yeniden soru olarak iade ediyor. Çünkü bir soru ancak soranın
bunu neden sorduğunu gizlerse hayat bulur. Yani bizzat soru, çıkış noktasına
yönelik kendi içkin sorusunu gölgeliyorsa. Elbette sorana da bir soru
sorulabilir. Ama hazırcevap: Burada soruları ben sorarım. Eğer ‘bir kadın ne
ister?’ diye bir soru soruyorsanız, ‘bir’in tekliği ile ‘kadın’ın genelliği
arasında bir uyum yasasını talep ediyorsunuz demektir; Don Juan'ı bu genelleme
mertebesine ulaşmış müstesna kişi kabul edelim.
Hikâyenin
anlatıcısı kadın Paris’te bir bistroda kocasıyla otururken adı Antoine olan bir
sokak serserisini tanıyor. Tanışmıyor, tanıyor. Adını nereden mi biliyor?
Bir
öyküde ancak üçüncü kişi varsa bir şeyler değişir.
Aşk kendini korumak için her
zaman üçgen yaratır. Ama bu bir aşk öyküsü değil. Yine de bir üçgen var; kaygı,
arzu ve can sıkıntısı arasında anlatıcının kendi içinde kurulan bir üçgen.
‘Tanışmıyor,
tanıyor.’ diye bir cümle kurdum yukarıda. Bunu biraz açayım. Bazı insanları o
bizi tanımazken tanırız. Onu bize tanıtan görünümü ve etraftan kulağımıza
çalınanlar kafamızda bir portre oluşturur. Bunu nadiren aşarız, eşitsiz bir
tanımadır bu; ancak gerçek tanımadan farklı olarak aşinalık denilen güvenli
mesafeyi korumak işimize de gelir. Zararsız olma hali: diğerini aşina kılmak.
Antoine’da aşinalıktan daha fazla şeyler görme eğilimindedir anlatıcı:
“Kırçıllaşmış
saçları ve kesif kokusu olmasa, yakınlardaki Sorbonne Üniversitesinde ders
veren sanat tarihi profesörlerine benzetilebilir. Yüzü sürekli sokaklarda
dolaşmaktan bronz, sağlıklı ve çok kırışık. Çöpten bulmuş olduğunu düşündüğüm
gözlüğü de ilgimi çekecek kadar özgün bir tasarım. Yine de sokak serserisi işte.
Altına işeyenlerden değil ki, kafeden kovulmuyor.”
Kadın
ve kocası birçok kez gelmişler Paris’e, şehri tanıyorlar, gitmedikleri,
görmedikleri pek bir yer kalmamış, belki ‘birkaç küçük müze, yeni
keşfedecekleri yerel bir lokanta’… Niye gelmişler ki bu şehre?
Bir
lokantaya gidiyorlar. Ve tesadüf, Antoine lokantanın karşısındaki bir banka oturuyor. Çevresindeki gençlerle konuşuyor. Bilgili biri… Otele dönüyorlar, duş
alıyorlar, gece bir bara gidiyorlar. Değişiklik olsun diye bir İrlanda barına.
O da ne, Antoine yine. Bu kez kocası fark ediyor.
Antoine
ayartıcı bir imge. İkili ilişkiyi üçgene çeviren bir öte köşeyi temsil ediyor.
Henüz o köşenin kendisi değil, ima halinde. Deli ve sokak serserisi olması
öteki adam fantezisini çarpıtmaya yarıyor. Öteki adamın gayriciddi varlığı.
Peki bu imge ya öteki adamın ta kendisi olursa. Gerçekte cinsel iştahın tam da
böyle bir gayriciddiliğe ihtiyacı varsa ne düşüneceğiz?
Kendi
başımdan geçti. O zaman gençtim. Ankara Kızılay’da Zafer Çarşısı’nın üst
tarafında Beyaz Ev (yoksa Saray mı?) denen kafede kız arkadaşımla oturuyordum.
O zaman kafelerde bira da veriliyordu. Benim doğal eğilimim susmaktır, eğer
susmam diğerine bir tedirginlik yaymıyorsa huzurluyum demektir. Onunla güzel
susardık. Bir an onun aşağıda bir noktaya baktığını ve gülümsediğini gördüm,
sanki birinin selamına karşılık verir gibi, mahcup ve sevecen. Hani istediğini
almış bir bakış, hoşnut. Aşağıda gülümsemenin diğer ucunu aradım. Ama yok.
Hayır var, yerde, çiçek tarhının kenarındaki sete oturmuş o evsiz adam. Sıhhıyye
Tunalı Hilmi Caddesi güzergâhı içinde hep yürürken gördüğüm kirden keçeleşmiş
uzun saçlı, sakallı, zayıf ama güçlü. Bakışları içe işleyen, sanki tanıyormuş
gibi bakan. 1982 Dünya Kupası’nda Brezilya Milli Takımında oynayan Sokrates’e
benziyor. Kiminle bakıştın dedim ona. Başıyla Sokrates’i işaret etti. Adam
tekrar baktı, bakışı benimle karşılaşınca çabucak önüne döndü, acemice... hâlâ gözlerimin
önünde elleri dizlerinde tostop. ‘Yakışıklı adam dedim. Güldü. Demin bana
öpücük gönderdi dedi. Hey dedim adamın halini görüyorsun bir de aşık etme
kendine. Aslında korkum kız arkadaşımın ondan hoşlanmasıydı. Gonçarov’un Yamaç
romanını okumuştum.
Kadınlar
ne İster değil, bir kadın ne ister? Çağnam Erkmen
anlatmış, Yok’ta…
Uzun bir koridorun ortalarında açık
kapıdan içeri soktu beni gardiyan. İriyarı bir adam eşikte kapının pervazına
sırtını yaslamıştı. Zayıf genç biri üst ranzaya oturmuş tespih çekiyordu, “Hoş
geldin,” dedi elini uzatarak. Gardiyan ona “İn lan aşağı!” diye bağırdı. Genç adam aşağı atladı, iriyarı adam da toparlandı ve homurdanarak “Hoş geldin,” dedi. Kime? Bana mı, gardiyana mı?
Gardiyan kendisine gösterilmesi gereken bir
saygı ortamı yaratmıştı ama refakat ettiği bir amiriymişim gibi bir yanılsama
da yaratmıştı sanki. Belki de sadece benim üzerimde.
İlerde masada gardiyanın öfkesini takmıyormuş gibi oturan güleç yüzlü bir adam daha vardı.
“Geçmiş olsun,” dedi, “Siyasi
dimi?”
Kafamla onayladım onu.
“Tahmin ettim,” dedi.
Sanıyorum ben gelmeden
haberim çoktan gelmişti ama güleç yüzlü adam bunu tahmininden bilgelik
akıyormuş gibi söyledi.
Gardiyan, gencin biraz önce oturduğu üst ranzayı
gösterdi bana:
“Burda yatarsın,” dedi ve çıktı.
Benimle dört kişi olan tecrit
odası. Diğer üçü alt ranzalarda yatıyorlardı, altlı üstlü üç ranza vardı zaten.
Ben gelince onlar otomatikman kıdemli olmuşlardı. Malûm, alt ranzalar yirmi dört
saat yanan lambaların hışmından muaf. İriyarı adam elimdeki poşete uzandı:
“Verin
yerleştireyim,” dedi.
“Gerek yok,” dedim.
Benden belki de beş yaş büyük,
üstelik iriyarı bir adamın bana hürmet etmesi tuhafıma gitti. Daha doğrusu
hürmet mi başka bir şey mi anlayamadım. Diğer mahkûmların siyasilerden çekindiklerini
biliyordum ama iriyarı adamın gösterdiği hürmette bir yaranma emaresi yoktu. Bir
yakınlıktı, ama nasıl bir yakınlık? Sırf hürmeti boşa gitmesin diye (aslında
hürmetine hürmet ederek; hürmetin içinde böyle gizli bir ödeşme talebi vardır
ya hep) ya da ezberimde başka bir adap olmadığı için gayri ihtiyari poşeti onun
ellerine teslim ettim. İriyarı adam ranzanın çarşafını düzeltti, elinin
tersiyle tozunu çöpünü temizliyormuş gibi yaptı, yastığı çırptı ve poşeti
yastığın üzerine koydu. İçinde iç çamaşırlarımın olduğu poşet. İriyarı adam
bunları yaparken üzerindeki rengi solmuş lacivert ceketinin iyice kısa olan
kolları dirseklerine kadar çekildi. Bu kısa kollu ceket avare bir görünüm
veriyordu ona, sanki kollarının bir kısmı fazlalıktı onlarla ne yapacağını bilemiyordu, aşağı doğru
boşuna sarkıyordu… acemi bir irilik. Kafası kocamandı. Konuşurken iticiliğini
devamlı aklına getiren gizli bir uyarı alıyormuş gibi, ileri ve aşağı uzayan kafasını birden geri
çekiyordu. Göz göze gelince yüzü sızlıyordu sanki. Tombul iri burnunun ucunda
toplanmış kızarıklık. Her insanın yüzünde gözümü dikeceğim bir nokta bulurum
ille.
“Evet” dedim, “teşekkür ederim.”
Ellerini önünde topladı:
“Olsun,” dedi.
Bedenin
mütevazılıkla mahcubiyet arasındaki kararsızlığı… gözlemlediğim anda kendi
bedenime de sirayet eden şey.
“Yemek ne zaman?” dedim, ortaya sordum
bunu.
Güleç yüzlü adam:
“Altıda,” dedi ve ekledi “daha üç saat var.”
Kolunda saat
olmadığı halde nasıl bildi? Adam sırf tahmin.
“Koridorun sonunda kantin
var, istediğini aldırabilirsin,” dedi.
Karnım aç sayılmazdı ama o anda bir
aksiyon dikkati dağıtmak için herkese iyi gelecekti. Kapıdan kafamı uzattım,
kantini mimledim; ileride sağda demir parmaklıklı bir bölme.
“Siz bir şey ister
misiniz?” diye sordum.
Tek tek herkese baktım, sonunda iriyarı adamın kırmızı
burnuna. İriyarı adam:
“Ben alayım,” dedi, avucunu bana uzattı.
“Ben alırım, var mı
istediğiniz bir şey?” dedim.
İriyarı adam önümü kesti:
“Ben alırım,” dedi yine,
sesinde ısrardan çok bir inatçılık vardı.
Diğerlerine baktım, sanki çıkacak bir
tatsızlığa karışmak istemiyorlarmış gibi bakışlarını kaçırdılar. Cebimden bir
bütün parayı ona uzattım:
“Peynir zeytin al…” dedim, “çay veriyorlar mı?”
Güleç
yüzlü adam:
“Veriyorlar ama demlikle, biraz beklemen gerekir,” dedi.
“Tamam”
dedim, iriyarı adama döndüm:
“Dört kişilik de çay.”
Ayağını sürüyerek gidiyordu,
sağ terliğini bir ip tutuyordu, ip gevşemişti ve otuz santim kadarlık artan
kısım geriden onu takip ediyordu. Hakikaten de dev gibi bir adamdı. Yarı yolda
durdu, bana baktı, yüzünde memnun bir gülümseme…
“Çay demlenince gidip alacağım,” dedi
iriyarı adam, getirdiklerini masanın üzerine koydu, paranın üstünü de. Büyük
bir kavanoz reçel de almıştı. Reçel hesapta yoktu, paranın çoğunu o tutmuştu
galiba. İriyarı adam reçelin yarısını bir tasın içine döktü. Burnundan hızlı
hızlı soluyordu. Masayı düzenlerken insan ondan bir sakarlık bekliyordu. Belki de
kaptığı her şey iri ellerinin içinde kaybolduğundan iyi kavranamamış hissi
uyandırıyordu. Masa hazırdı, üç sandalye vardı, iriyarı adam kendi sandalyesini
bana vermiş gibi ayakta dikildi. Güvenlik gereği kaşık ve çatal olmadığından
elimizle yiyorduk. İriyarı adam ekmeğini reçele banıyordu habire. Bir anda
silip süpürdü reçeli, ben tadına bile bakamadan o çoktan tasın dibindekileri
parmaklarıyla sıyırıp yalamaya başlamıştı. Görgüsüzlük, açgözlülük, bencillik
ne derseniz deyin benim iriyarı adamda gördüğüm başka bir şeydi…
Çocukluğumda mahalle arasında oynarken
akşama doğru karnımız acıkırdı ve mola verirdik, herkes annesine seslenirdi: ‘Anneee!..
Anneeee!.. reçel ekmek!..’ Aramızda babası helâ bekçiliği yapan çok yoksul bir
arkadaşımız da vardı. Annem ona da bir reçel ekmek hazırlardı. Ev yapımı yaban çileği
reçeli. Karnımızın açlığıyla ve bir an önce oyuna devam etme telaşıyla çabuk
çabuk yerdik. Yoksul arkadaşım da çabuk yerdi ama o bizden farklı olarak her
ısırıştan sonra geri kalan lokmasını seyrederdi. Elindekinin kıymetini bizden
daha iyi bilen bu hali hoşuma giderdi. O zamanlar teşekkür etmek yoktu, ama
onun bu hali teşekkürden fazlaydı.
İriyarı adam kavanozu elinde evirip
çevirerek ışığa tuttu, ranzasının başucuna koydu ve üzerine yüz havlusunu
örttü.
Çaydan sonra iriyarı adam ve genç adam
koridora volta atmaya çıktılar. Güleç yüzlü adamla masada baş başa kaldık, sigara içiyorduk. Sorma sırası bendeydi:
“Siz
neden düştünüz içeri?”
Güleç yüzlü adam masada kalan kesme
şekerden dişleriyle bir parça kıtladı, ağzına attı:
“Biz hepimiz hırsızız,” dedi. “Benim hem suçum hem
mesleğim hırsızlık, onlarınsa sadece suçu…”
Şaşkın şaşkın yüzüne baktım.
“Bak
anlatayım,” dedi.
“Beş altı yıl önce sizin gibi siyasi bir
arkadaşla aynı koğuşta yattım. Bana dedi ki bir gün ‘Madem hırsızlıktan
vazgeçmiyorsun sana hırsızlığın felsefesini anlatan bir yazarın kitabını
önereyim.’ Bilirsin Jean Genet’nin Hırsızın Günlüğü. Okudunuz mu? Okumadınız
demek. Kitabı dışarıdan ısmarladı. Cezaevi müdürü kitabı vermek istemedi,
arkadaşım dilekçe yazdı kabul etmediler, en sonunda savcılığa başvurdu da kitap
bize ulaştı. Jean Genet’yi okuyunca bende samimi ikrar gelişti. Bir duygu mu
demek lazım buna bir motor davranış mı, bilmiyorum. Hâkimin karşısına geçince
dilim çözülüyor, çok güzel cümleler kuruyorum. Hani insanın kendi
belâgatinin kendi aklını esir alması. Gerçek bir olayı anlatırken insanın elde
ettiği o pürüzsüz bilinç akışı. Mahkeme sanki konuşmam için bir fırsat. Bu durum
hâkimlerle aramda özel bir bağ kuruyordu. Hâkimleri hiç yormuyordum, ne yalan
söyleyeyim onlar da ellerinden gelen en hafif cezayı verdiler bana…”
Bir süre sustu.
“Şu iriyarı adam neden buradadır dersiniz?”
“Hırsızlıktan dediniz ya.” dedim.
“Evet ama ne çalmış sizce?"
Dudağımı büzüp ellerimi iki yana açarak
bilmem anlamına gelen hareketi yaptım.
“Reçel…” dedi. Ve devam etti:
“Mahallesinde oturan yaşlı bir karı
kocaya gelinleri bir bidon reçel getirmiş, tesadüf bu ya bizimki de oradan
geçiyormuş. Bahçe kapısından, evin dışından merdivenle çıkılan ikinci kata
kadar reçeli o taşımış. Saf bir adam, kapıda beklemiş ki, bir kaşık da olsa
reçel versinler. Ama vermemişler. Bir akşam adamımız uzun boyunun da yardımıyla
merdivenin sağındaki pencereden içeri girmiş. Yaz günü pencereler açık tabi. Şimdi
size anlatırken her şey gözümün önünde, çünkü o evi biliyorum. Siz bir eve
acaba kim oturuyor diye bakarsınız, biz hırsızlar acaba nasıl girilir diye
bakarız. Reçelli ev… Adamımızın ehli sanatı hırsızlık değil, pahada ağır yükte
hafif şeyleri bilmiyor. Neyse adamımız reçeli alıp girdiği gibi evden çıkmış. Ama kendini de ele vermiş. İriyarı adam cepçi, yankesici olur hırsız olamaz. Kim
bilir zücaciye dükkanına giren fil misali ne sakarlıklar yapmıştır. İhtiyarlar
uyanmışlar ama korkudan seslerini çıkarmamışlar. Adamımız evi terk eder etmez
pencereye koşup basmışlar feryadı. Bir yan komşu görmüş onu zaten pencereden
çıkarken. Hâkim ona reçeli sormuş. Yedim demiş. Boş bidon nerede demiş. Attım
demiş. Nereye attın demiş. Bilmiyorum demiş. Bence reçeli sakladı. Havluyla nasıl
sakladı baksana kavanozu…”
Tahminini mi anlatmıştı yoksa gerçeği mi bilmiyorum.
Güleç yüzlü adam sözünü bitirince bir
arkadaşımın başından geçen bir öykü geldi aklıma. O anda anlatabilirdim ama
anlatmadım.
Öykü şöyle: Yıllar önce siyasi kaçak
arkadaşım Beyoğlu’nda takibe uğramış. O sırada siyasetle yakından uzaktan
ilgisi olmayan bir arkadaşı da var yanında. Arkadaşı uzun yıllar kasabada
çalışarak para biriktirmiş, Amerika’ya gitmek istiyor. Düşünün ayağına gelmiş Amerika'yı emperyalist diye kovmak isteyen biriyle, Amerika'ya gitmek isteyen birinin arkadaşlığını... Bütün hayali bu, Amerika’da yaşayan bir çocukluk arkadaşının yanına gidecek. Vizeyle uğraşıyorlar ya da vize nasıl
alınır onu öğrenmeye… Ben de tanıyordum onu, herkes Amerika’ya karşıyken onun
için Amerika güzel bir kadın demekti. Haklıydı da. Murathan Mungan’ın Avara
şiirindeki gibi:
Anımsıyor
musun?
Bir
çetemiz vardı: Vahşi Siyah Atlar
Ismarlama
serserilikler yaşardık
Kimseden
bir şey demeden kaçıp gitmeler gibi
Sokaklarda
sabahlamak, parklarda yatmak
Yabancıları
mahalleye sokmamak gibi
Ve
bir gün gideceğimiz bir Amerika vardı
Herkesin
bir Amerika’sı vardı o zamanlar
Herkes
gece istasyonlarında
Kendi
Amerika’sını aradı.
Polis onları içeri alıyor. Amerika’ya
gidecek olan, arkadaşıma soruyor, ne yaptık biz diyor, Amerika’ya gidecektik ne
işimiz var bu hücrede. İçi daralıyor. Bağırmaya başlıyor ‘Reçel verin bana!’ Hatırlıyorum
onu, iriyarı güçlü bir arkadaştı, iri çok iri parmakları vardı, tezgahta balık
satarken o iri elini balık dolu kasaya daldırırdı; müşteride cömertlik hissi
uyandıran elleri… O iri elleriyle duvarı döverek tekrar tekrar bağırmış: Reçel
verin bana! Polis anlayamamış ne diyorsun diye çıkışmış. Sorguya
alındıklarında anlat bakalım demiş polis ona. Bana reçel verin! demiş yine,
yoksa hiçbir şey anlatmıyorum…
"Bir reçel ne kadar dayanır?"
"Anlayamadım." dedim.
"Yani bu bizim iriyarı adam çıkana kadar bozulur mu merak ettim." dedi güleç yüzlü adam.
Che güzel adam, asil bir yüzü var. Her güzel adamda asil yüz olmaz.
Nedir asil yüz? Asil yüzün kendine yeter bir ifadesi olur, göz kendi ufkuna bakar, daracık bir alanda bile bu ufku ne eder eder bulur, oradadır ama uzaktadır da. Alt dudak üst dudağı yukarı iter, ağzın doymuşluk hissiyle hayata verdiği cevaptır bu. Yani karnım tok demektir, sana muhtaç değilim… Che bu yüzünü yaşlanmadan bize armağan etti…
Diğer yüz… çirkin demeyelim, güzel değil. Sevilmez bu yüz, gerçek anlamda sevilmez. Azıcık bir merhamet kondur bu yüze ziyan olur… Emperyalizm, faşizm, ideoloji, sınıfsal mınıfsal değil insanın tözüne ait bir sorun var ortada. İnsan sevilmediğini çok kolay anlar, her insanda bu asgari zekâ bulunur… Abdi Ağa Hatçe'nin âşık olduğu İnce Memed’e eşkıya der…
Yattığım yerden tavana bakarken aklıma gelen babamla
yaşadığım bir olay. Ta ne zamandır kafamda tekrarlayıp duruyor.
Tavan önemli. Tavanda film oynatırım,
cümleler yazarım, okuduğum bir şeyleri hatırlarım, tahmin ederim, Karaköy
vapuruyla Kadıköy’e geçerim… Edip Cansever'in "adam"ı yaşama sevinciyle masaya koyar, ben can sıkıntısıyla tavana…
Babam kaymakam adına köylere men’i
müdahaleye giderdi. Men’i müdahale ne demek? İşin hukuki kısmı karışık; ben
fiili durumu açıklayayım, kısa ve öz: köylüler arasındaki yer ihtilaflarında
devletin arabuluculuğu. Devletin
arabuluculuğu sanıyorum köylerde “ağadayı” denilen nüfuzlu kişiler tarafından
ön hazırlığı yapılmış arabuluculukla dayanışma halindeydi. “Ağadayı” kavramına
sonra geleceğim. Bu yolculuklar hafta sonu olduğu için babam harcırah alırdı,
köylünün verdiği yemek içecek de cabası. Arada beni de götürürdü. Kaymakamın
makam cipiyle… şoförü Mehmet amca, kafa dengi. Bütün mesele sabah erkenden
kalkmak.
Şafak sökerken yola koyulduk. Yayla yolu
şimdiki gibi asfalt değil, eciş bücüş. Karagöl civarında bir mezraya gittik. Her
yerde bir kara-göl vardır illaki. Suyun renginden öte tekinsizliği çağrıştıran
bir uzak taraf. Tekinsizliği ücra kılan bu adlandırma aksine oturulan kasabayı güvenli müstahkem bölge ilân ediyor. Ama kasabadan yaylaya giden biri için de
yolculuğun uç sınırı, sözü edilecek bir macera anlamına geliyor: ‘Karagöl’e
gittim.’ İyi...
Yolun
yarım saatlik kısmını yürüdük. Başka bir coğrafya… gökyüzü daha yakın, ağaç
yok, küçük kubbe biçimi tepelerden, düz eğimlerden oluşan uçsuz bucaksız bir
mera. Yer yer toprağa gömülü kaya parçaları. Yaz mevsiminde olmamıza rağmen yamaçlarda hâlâ
erimemiş kar, bembeyaz, üzerinde derin gözenekler… nereden toz gelsin de
kirletsin? Etrafta patika cinsinden bile olsa bir yol olmayışı, insana bir serbestlik veriyor, bir şaşkınlık. Tuhaf... koşma
hissi uyandırmıştı bende. Ama arazinin düzlüğü ve kimsesizliğinin (sahibi yokmuş gibi) verdiği başıboşluktan
değil, sanki karşı tepeye çıkınca başka bir yer görecekmişim gibi, ya da o yeri
vaat eden bir yol. Yol bir modern algı… araziyi tanımlıyor, insana yön duygusu
veriyor; bildiğimiz ana yönlerden söz etmiyorum, daha çok bir kerteriz, bir
dayanak…
Basık kerpiç bir evin önünde sakallı bir
adam karşıladı bizi. Eşkıya gibi bir adam, elinde mavzeri, uzun boylu, sert
bakışlı. Yılmaz Güney’in Ağıt filminden fırlamış diyeceğim ama henüz o film
çevrilmemiş. Kaba bir konuşması var, galiba öfkeli de. Babamlar evin içine
girdiler, ben dışarıda oyalandım. Sonra başka bir eve gittik. Evin kapısında
siyah bir köpek bizi görünce havladı. Evin içine girmemize rağmen havlamasını
kesmedi. Anlaşılan köpek için insanlar ikiye ayrılıyordu, bu evden olanlar ve
olmayanlar. Ev sahibi kızdı, vuracağım bu köpeği dedi, adamı sakinleştirdiler,
biri köpeği uzaklaştırdı. Ocakta ateş yanıyordu, sofra kuruldu, yufka ekmeğiyle
çökelek yedim. Başka bir eve daha gittik. Bilmiyorum, burada galiba demeliyim. Yediğim çökeleğin
tadını hatırlıyorum evleri hatırlamıyorum. Hangi ev diğerinin neresindeydi,
mesafeleri ne kadardı, babam kaç kişiyle görüştü, hepsi orada kaldı, hepsi
muamma. Net hatırladığım son şey birilerinin bizi cipin yanına getirdiği. Havada bir
gerginlik var ama çözemiyorum. Babam bana büyük bir kayayı işaret etti, sen
şunun arkasına geç dedi. Aşağıda başka birileri daha var, içlerinden eşkıyayı
tanıdım. Bize refakat eden adamlarla aşağıdaki adamlar birbirlerine bağrıştılar
ve birden silahlar patladı. Babam yat dedi bana kendisi de yattı. Silah sesleri
kesilince yanımızdaki adamlardan biri elinde silahı ayağa kalktı. Beni vurdular
dedi, kolunu gösterdi. Bir taraftan da küfrederek aşağıdakilerin üzerine
yürümek istiyordu. Arkadaşları adamı tuttu. O kargaşa içinde adamın yarasına
baktım, kolunun üstünde kanayan bir şişlik. Arka tarafında bir şey yok… Görüntü
burada bitiyor, cipe nasıl bindik, nasıl uzaklaştık?
Ne kadar zaman sonraydı, belki bir sene sonra... bir gün babam
yayladaki eşkıyanın öldüğünü söyledi. Kendi çobanı vurmuş. Nasıl diye sordum.
Böyle bir adamı bir çobanın vurmasını gözümde canlandıramadım ilk anda. Daha
gösterişli bir ölüm yakışırdı ona, ne bileyim jandarmalarla girdiği bir
çatışmada ölse iyiydi.
Babam şöyle anlattı: ‘Çobanını dövmüş.
Sürekli dövüyormuş zaten. Çoban yürümüş, eşkıya arkasından küfrediyormuş. Çoban silahını
çıkarmış ve hiç geriye dönmeden omzunun üstünden tetiğe basmış. Tek kurşunla eşkıyayı
alnının tam ortasından vurmuş.’
Babam anlatırken keyifliydi.
Ben bu olayı hatırlarken, babamın
anlattıklarıyla eşkıyanın evinin önünü harmanladım,
mekân tam orasıydı. Eşkıya, çobanı tüfek dipçiğiyle döverken koyunlar uzakta
durmuş onlara bakıyordu, kulağıma çıngırak sesleri geliyordu ve çobanın acıdan
inlemesi. Çoban sendeleyerek birkaç adım atıyor, silahını çekiyor… hayır böyle
düz değil, daha ayrıntılı: Silahını çıkarıyor, hazneye mermiyi alıyor, geri
dönmeden sağ omzuna namluyu dayıyor (çünkü solak hayal ediyordum çobanı) ve
küfreden sese ateşliyor. Tam alnının ortasından.
Kafamda olayı yaşıyordum. Gizemli bir
şey. Olayın bu şekilde olması değil sadece, benim sürekli hatırlamam da
gizemli. Hatta hatırlamamın etkisi mi bilmiyorum bir keresinde rüyamda tam alnımın ortasından
vuruldum. Beynimde açılan bir çukura odaklanmış karanlığa gömüldüm, bir saniye
kadar öldüm. Olmayacak bir şey ama ölümü deneyimledim. Bir saniye, belki daha
az süre.
Babam ‘tam alnının ortasından’ derken
neden seviniyordu? Bir intikam hazzı vardı sesinde. Kıssadan hisse adalet
yerini buldu havasında anlatmıştı ama, zavallı çobanla zalim eşkıya arasındaki
adaletten çok eşkıyanın yaylada babama takındığı kaba tavrın cezası gibi tecelli
eden bir adaletti söz konusu olan.
İşte geçen gün tavana bakarken babamın ‘tam
alnının ortasından’ derken çıkan coşkulu ses tonu bir anda öyküden koptu; sesi tecride aldım ve kafam aydınlandı.
Bu öyküde asıl rol hiç sözü edilmeyen “ağadayı”daydı.
“Ağadayı” denince aklınıza toprak ağası gelmesin. “Ağadayı” devletle köy
arasında elçi görevi gören, nüfuzlu, kasabada ve başkentte tanıdıkları olan,
yedirip içiren, zengin olmayan ama kredisi yüksek, ufak çaplı cürümlerine göz yumulan,
geçmiş vukuatlarını sermaye yapmış birisiydi. Aşağı yukarı her köyde bulunur
bir tane. Görevi köylerde işlenen suçu yeniden düzenlemek. Deyiş yerindeyse
suçu herkesin hayrına evcilleştirmek. Babam bu hikayeyi bana anlatırken elbette
duyduklarını anlattı. Ama bu olay bir kovboy filminin sahnesindeki gibi
gerçekleşmedi muhtemelen. Çoban öyle ya da böyle eşkıyayı öldürdü. Ama olayı
böyle kurgulamak çobanın cezasını hafifletti, eşkıyanın namını küçülttü…
Not: Eşkıya derken, aklımdan geçen Eric
Hobsbawm’ın eşkıyası gibi nesnel bir tanım, biline.
