Sınav İzlenimleri

Üç saat ne yapacağım ben? Kitap okumak yasak, evraklar dışında yazı yazmak yasak, bulmaca çözmek, soru kitapçığı karıştırmak, volta atmak, uzun süre pencereden bakmak yasak.

Gözetmene sınıftaki tek sandalyeyi işaret ederek sırayla otururuz diyorum. Gözetmen, gelmeyen öğrencilerden birinin sırasını şuraya çekerim ben şimdi, dün de öyle yaptım diyor. Yayla kadınları gibi yanakları kırmızı. Mahcup kadın... Çekingenliğimin tek panzehiri: mahcup bir kadın. Sınıfın dip tarafında duvara asılı resme bakarak dört mevsim değil mi şu diyor. Dört mevsim sözünden önce bir yerde Vivaldi’nin malum parçası çalıyor da ben mi duyamıyorum diye bir yanılsamaya kapılıyorum. Görmekle kulak vermek arasında bir anlık tereddüt. Evet diyorum, şaşkınlığımı hemen eleyerek. Sanki ondan önce de biliyormuşum gibi. Dün bu resme bakmış, soyut resim herhalde demiştim. Şimdi dikkatli bakınca (bu dikkatte benim payım yok tabi) altta bir ev ve önünde bahçe olan resmin aynısının kare şeklindeki çerçevenin her kenarında mevsim özelliklerine göre farklı farklı renklendirilmiş olduğunu görüyorum. Mevsim değiştikçe çerçeveyi saat yönünde değiştiriyorsun.

Sınav poşetinden çıkan ve sonradan kullanmamız gereken lastikleri masanın üstünde duran iri ahşap küpün çevresine geçiriyor. Küpün işlevi bu muymuş diye soruyorum. Hayır ama bu işe yarıyor diyor. Hay allah dün neden akıl edemedim? Tertipli bir kadın, zeki, her şeyi anında bir örüntü içine alabilen. Belirsizliğe yer yok. Benim dünyayı algılayışım ise belirsizlik üzerine kurulu.

Arnavutköy’de bir lisede edebiyat öğretmeniymiş. Mimar Sinan Üniversitesi’nden mezunmuş ama Beşiktaş’tan. Neden bu ayrıntı? Biliyorum o eski binayı, gözümde canlanıyor. Mekân ayrıcalığı… Kitaplardan konuştuk. Proust’u okumuş. Ama sadece üçünü, kalan dördünü okumayı ertelemiş. Ben tamamını okudum dedim. Joyce’la Proust’un karşılaşmasını biliyor musunuz diye sordum… anlattım. Joyce’un Ulysses’ini okuyacakmış bir yıl sonra. Ben okudum dedim. Demesem olmaz. Nerede okuduğumu da söyledim, ilk öğretmenliğe başladığım yıllarda Kangal’ın bir köyünde. Bunu okumanın anısı olarak değil de kanıtı olarak söyledim.

Şu site içindeki binaların çatı katı, acaba bir alt katla dubleks mi oluyorlar diye soruyorum. Site dediğim pencereden bakınca karşımda görünen tepeye doğru tek tip dörder katlı binalar. Site aslında bölgesel ve yönetimsel bir alanda küme halinde bulunan binalar anlamına gelirken, algı bu tanımı özellikle binaların tek tip oluşundan elde ediyor. Aşağıdaki yolda mini etekli, şortlu kadınlar; çocuklarıyla beraber görünüp kayboluyorlar. Evet diyor, çatı katı dedikleri küçücük bir oda, yirmi metrekare civarı bir şey, tuvaleti banyosu da var. Herhalde binanın en değerli yeridir bu üst katlar. Tabi diyor. Uzlaştık. İkimize de iyi geliyor bu. Benim bir kadına nezaket gösterme biçimim: Bir bilen olmayı ona tanıyarak onaylanmak.

Pencereleri birbirinden ayıran sütuna 1-C Sınıfı çocuklarının fotoğrafları asılı. Belden üstü, tek tek fotoğraflar. Okul kıyafetleri tek tip. İki üç kişi farklı giyinmiş ‘Öğretmenim annem kıyafetlerimi yıkadı’. Mavi arka fon ve masa aynı. Hepsi ellerini çenelerine dayamış. Bir ayrıntı dikkatimi çekiyor, çeneye dayadıkları sol elleri; yalnızca iki çocuk sağ elini kullanmış. Bu iki çocuğun fotoğrafı yan yana. Acaba sınıfın solakları onlar mı? Pozları kıyafetlerinin tek tipliğini destekliyor. Güya yeni pedagojik anlayış farklılığı özendirse ve farklı olana saygıyı telkin etse de tek tip  bilinçdışı bir eğilim. Tek tip disiplinde maliyeti azaltıyor. Sadece maddi külfeti değil zamanı da amorti ediyor. Belki bilinçli bir tercihtir diyor gözetmen. Evet diyorum, çocukların sol ellerini çenelerine dayamalarını titizlikle ayarlamışlar, solakların da sağ ellerini; bu iki çocuk sınıf mevcudunu göz önüne alırsak genel solak oranına da uyuyor. Ama tek tipleştirme eğilimi bilinçdışı. Belki sorunca bu fikirlerini söylerlerdi diyor. Evet ama fikir biz sorduktan sonra oluşurdu, öncesi karanlık. Taraf olmanın gizemi burada.

İki öğrenci giriyor içeri. Dünkü öğrencilerle aynı. Sınıf değişmediği gibi öğrenciler de değişmemiş demek. Sınav Giriş Belgesi ve kimlikler… tamam, buyrun.

Öğrencilere dağıttığımız kalem kutularının içine şeker koymuşlar, üç tane akide şekeri. Uzun boylu oğlan şekerin birini hemen götürdü.

Kısık sesle, ben volta atarım kimseye zararım olmaz diyorum. B. gülüyor (gözetmenin adı B. imzasına baktım). Bir şey yasak olup onu delince (yasayı delmekle yasayı çiğnemek farklı, yeri gelince anlatırım), birbirini dışlamayan iki yan etki oluşuyor. Birincisi kendinizi güçlü hissediyorsunuz, yorumlamanın size tanıdığı ayrıcalık gibi; ikincisi yaranmaya hazır bir ruh haline bürünüyorsunuz, bu durumda diğerinin bağışlamasını kendi gücüne tahvil edeceğini biliyorsunuz.

Sınava giren öğrenci sayısı 11, gelmeyen 4. Dün gelen 2 kişi bugün yok. Geç mi kaldılar? Vazgeçmiş de olabilirler.

B. gelmeyen öğrencilerden birinin sırasını alarak yazı tahtasının önüne koyuyor, oturuyor. İki üç dakika volta atıyorum, parkelerin çizgilerine basmadan. Karşı binada dün pencereye çıkan adam, perdeleri açmış, ama kendisi ortada görünmüyor. Maslak’ın aşağılarında uç vermiş gökdelenlere bakıyorum. A. yürümeye başladı; yürüme dediğim kapının pervazına dayanıyor biraz, tahtanın önüne geliyor biraz. Bir ara ayakkabısının altına baktı. Sınıf dolaplarında bir şey arandı. Sonunda bir ıslak mendil buldu, ayakkabısının altını sildi. Ayakkabısı S marka. Şeker yapıştı dedi, fısıltıyla. Yerde sağa sola dağılmış kırmızı kırmızı şeker parçaları gördüm. Dikkat etmeme rağmen benimkine de yapıştı. Yürüdükçe ritmik sesler çıkarıyor, öpücük sesi gibi. Islak mendille ben de sildim ayakkabımın altını, benim ayakkabım da S marka. Ama bir baştan bir başa gidip dönerken tekrar aynı sesler. Kapıya yakın bir yerde şeker erimiş galiba. Dünden kalma olabilir, ya da deminki uzun boylu oğlanın suikastı. Mendille parkeleri güzelce siliyorum, voltaya devam…

Walter Mischel’in Marschmallow Testi’ni okuyanlardan biri değilseniz izin verin size bu kitaptan söz edeyim biraz.

1960’lı yıllarda Stanford Üniversitesi’nin anaokulu öğrencileriyle yapılan deneyde çocuklara hemen alabilecekleri bir şekerleme veya önlerinde duran bu şekerlemeyi 20 dakika boyunca yemeden durabilirlerse ödülün iki şeker olacağı bir seçenek önerirler. Bazı çocuklar dayanamaz bir şekeri yer. bazı çocuklarsa 20 dakika bekleyerek bir yerine iki şeker almayı hak ederler. Bu ikilemin ilginç sonuçları olur. Deneyin o anlık ham hali değil ama uzun zamana yayılan sonuçlarından olumsal diyebileceğimiz bir teori ortaya çıkar. Walter Mischel buna ‘Okul öncesi dönemde uzun vadedeki daha değerli ödül için anlık hazzı gönüllü olarak erteleme paradigması’ diyor. Gerçekten de görülmüş ki, anlık hazzı erteleyip daha çok şeker için sabredenlerin bütün öğrenim hayatları çok daha başarılı geçiyor.

11 öğrenciye bakıyorum, şimdi bu Marschmallow testi gözümün önünde cereyan ediyor.

Şekeri yiyenlerden iki kişi uyumaya başlıyor. Gerçekten sınavı falan bırakıyor, kafayı vurup uyuyorlar. Bir tanesinin kalem elinde hatta. Onlarla konuşmamız yasak. Uzun boylu olanı kavgacı birine benziyor, tipi terso, sokarım sınavınıza diyebilir. Sol kaşı façalı, bir haftalık sakalı yüzünü iyice gölgelemiş. Ben uyuyup kalacak diye düşünürken, kalktı. Okurken soruların altını çiziyor. Solak. Yoksa okumuyor da sadece çiziyor mu? Bütün şekerleri yedi. Kalemtıraşla kalemini açtı, talaşını yere döktü. Adı F. Fotoğraflı, sıra numaralı liste önümde.

İkide bir parmaklarını kıtlatıyor. Kalemle oynuyor (kalemi parmakları arasında maharetle dolaştırıyor). İki üç soruyu soru kitapçığında çözüyor, sonra cevap kâğıdına işliyor. Şekerini yiyor. Öndekinin kâğıdını dikizlerken göz göze geliyoruz. Adı C. Boynunu kıtlatıyor. Ayaklarını sırayla yere vuruyor, ritmik sesler (dikizlediği M.’nin cevap kâğıdını ben sağına çekince oluyor bu).

L. uyuyor uyanıyor. Şekerlerini bitirdi. Atatürk’e bakıyor. Atatürk ona bakmıyor, gökyüzüne bakıyor.

Saçları açık kumral boyalı, uçlara doğru daha koyu. Bir eli şakağında. Kapşonlu uzun bir kot mont giymiş. Bu sıcakta? Kansız mı? Yüzü solgun, endişeli. Kafasını hiç masadan kaldırmıyor. Şekeri duruyor. Otuz yaşlarında güzel bir kadın. Adı G.

Uyumlu bir yüz. Bir saat sonra soru kitapçığını okumayı bıraktı. Şekerlerini yedi. Şekerin ambalajını parmaklarıyla eziyor. Göz göze geliyoruz. Silgiyle masayı siliyor. Bir ara masasından çok sert bir ses geldi. Eliyle göz kapaklarını açıp kapatıyor, sonra parmağına saç teli yapışmış gibi üflüyor. Adı K. Tırnağıyla oynuyor. Arada dikkatli biçimde soruları okuyor gibi. Sürekli masaya üflüyor.

Dikkatli, eli telaşlı, eli hızlandıkça dudağı seğiriyor. Adı H.

Saçı erken beyazlamış. Şişman. Şişman utancı… Şişmanların utançlarına karşı dikkat dağıtmak için ilk elden kurdukları yakınlık... Şekerleri art arda götürüyor. Adı B.

Marschmallow testinin yukarıdaki gözlemle uyumlu işlediğini düşünürseniz yanılırsınız, anlık hazzı uzun vadeli haz için geri çevirememenin getirdiği başarısızlık yerine, hayatın insanların üzerine yıktığı başarısızlığa karşı kalem kutusunda sunulmuş üç teselli şekeri ...

Spor ayakkabılar, beyaz hakim. Ayaklar huzursuz…

Seçim İzlenimleri

1109 no’lu sandık. Köyün düğün salonu olarak kullanılan tek katlı binasında toplam beş sandık. Bizimki tam ortada. Sandık başkanı benim. Bir şeyin başkanı ol da ne olursan ol… yok yahu, görev almamak için İlçe Seçim Kuruluna dilekçe vermiştim ama dilekçe falan sökmüyor, iş zorla üzerime kaldı.

Memur üye, özel bir lisede rehberlik öğretmeni. Gözlüklü, güleç yüzlü, entelektüel bir havası var, konuşulacak biri.

AKP üyesi otuz yaşlarında, atletik uzun boylu, kumral kısa saçları önlerden iyice seyrelmiş, mavi gözleri güzel bakıyor.

MHP üyesi, sanki kredi borçlarının günü gelmiş; düşünceli, bıkkın, çekingen. Bilgilerine baktım, Gaziantepli. Bana başkan demeyi o başlattı.

HDP üyesi kızımın sınıf arkadaşının babası. Aynı sandıkta çalışacağımızı önceden biliyordum ama ilk kez karşılaşıyoruz. Bedeni yassı ve enlemesine gelişmiş. Kestirme izlenimim: uzun yıllar inşaatta çalıştığı ve şimdi usta taşeron olduğu.

CHP’li üye eski bir öğrencimin dedesi, ayağından sakat, bir eli devamlı bastonunda. Belli ki sağlam görünmek lehine değil. Vaktiyle hanımı torunu yüzünden benimle kavga etmişti… ta o zamandan bir husumet kırıntısı? Yok galiba…

Ben evrakları doldurmak için kenara çekildim. Onların hepsi yan yana üç masanın arkasına dizildiler. Rehber öğretmen başkan gibi durumu idare ediyor. AKP üyesi tecrübeli.

İş bizi yakınlaştırıyor. İşimizi doğru yapmanın matematiksel tarafı hepimizin üzerinde bir denetmen. Şu kadar zarf, şu kadar oy pusulası. Mevzuat gereği ikinci kez sayıyoruz. Sonuç aynı. Bravo! Birbirimizi tebrik ediyoruz. Biz: MHP’li, AKP’li, HDP’li, CHP’li, rehber öğretmen ve ben hepimiz bir takımız. Af edersiniz Mc Gregor’un Z kuramından etkilenmiş bir Japon gibi konuştum. Ne yalan söyleyeyim hayat bu yakınlığı dayatıyor. Durun, takıma iki kişiyi daha eklemeliyim. Oy ve Ötesi’nden iki genç. Biri zengince, konuştuk Zekeriyaköy’de oturuyor, diğeri Boğaziçi fizik bölümü 3. sınıfta öğrenci. Akademik kariyer yapmak istiyor. Muharrem İnce gibi öğretmen olmaya niyeti yok yani. Asıl hedefi yurtdışı. Cern deneyini konuştuk, Feyman’ı, paralel evreni… kuantuma ilgisi yokmuş, teorik fizik çekiyormuş onu. Fizik bölümü birinci tercihin miydi diye sordum. Evet dedi. İşte bu! Reklamcı pürdikkat dinledi bizi, sorularıyla sohbete yön veren daha çok o oldu.

Bir ara onlara evlendirme programı izliyor musunuz diye sordum. Kafam giriş kapısının yanındaki sandığın başkanına takılmıştı. Adam ilgili programın, taliplisi eksik olmayan jönlerinden biriydi. Belki on yıl oldu. Zamanın yaşlandırıcı etkisini üzerine giydirince tıpkı o. Makine mühendisiydi galiba; mavi gözlü, çene sakallı, beyaz saçlı. Biraz göbek salmış. Normal. Hayır evlendirme programı izlemiyorlarmış. Oy vermeye gelen eşime sordum. Benzetemedi. Tahminim tutarsa sevineceğim. Bunun önceki güne ait bir nedenini söyleyeyim şimdi. Bu adam sandıkları ve oy kabinlerini hazırlamaya geç geldi. Geldikten sonra da hiç yardım etmedi. Teklif dahi etmedi, siz yapıyorsunuz zaten dedi, çekti gitti. Onun sandığı oylamaya geç başladı. Oh olsun, sorunlu bir sandık; titiz adam… sürekli bir çekişme, itiraz, ağız dalaşı.

Sayıma geçtik. Zarflar tamam, oy pusulaları tamam. Bravo! Zarfları söküp oy pusulalarını ayırırken solumuzdaki sandığın başkanı emekli öğretmen kadın (tanıyorum kendisini) oy pusulalarını okumaya başladı. Hıza bak. Bu beni telaşlandırdı. Rehber öğretmen, hep söylüyoruz çocuklarınızı yarıştırmayın diye, sonra böyle oluyor, dedi. Güldüm. Oy pusulalarını mevzuat gereği ben okudum. Sesime yabancılaştım. Bağırınca hep böyle olur. Ses tonumu her cumhurbaşkanı adayı ve partiler için adil biçimde ayarlıyordum ama sesimin bana ait tınısından da uzaklaşmıştım. Su getirin bana dedim… Nihayet bitti. Ne gerekiyorsa el birliğiyle hallettik. İçten içe herkes bir şeylere üzüldü sevindi. Ben bir şeylere küfrettim ama küfrettiğim insanlar arasında sandık üyeleri yoktu. Dedim ya biz bir takımdık.

Kapının yanındaki sandığın işleri bizden bir saat sonra bitti. Çuvalları teslim etmek üzere ben, emekli kadın ve sağımızdaki sandığın başkanı Oflu aynı arabaya bindik. Oflu kapının yanındaki sandığın başkanına takmış benim gibi. Evlendirme programı izledin mi hiç dedim ona. İzledum dedi. O adamı tanıyor musun hani diye devam ettim. Ula tanirum dedi. Bi İranlu kızu almuştu, sonra geru geturdu. İşin o kısmını bilmiyordum ama evet dedim. Oflu bütün Oflular gibi alem adam. Yolda otostop çeken üç gence sidirin la dedi, ayağını yerden kesmiş birinin muzipliğiyle yaptı bunu. Ters yola girmiş bir şoföre bağırdı. Devamlı ekşın halinde bir Oflu… neyse sandıkları teslim ettik aynı ekip geri dönerken bizim titiz başkana rastladık. Ofluya, sorsana ona dedim. Tamam sorayrum dedi, ne soracağum? Mesleğini sor dedim. Tamam dedi. Sor ki eğer makine mühendisiyse bu akşam rahat bir uyku uyuyalım dedim. Sormadı, utanayrum dedi. Galiba soru değil de yönlendirmem utandırdı onu. Arabamıza bir CHP’li kadın bindi. Islak imzalı tutanakları Sarıyer’de partisine teslim etti, geldi. Seçim sonuçlarını cep telefonlarından takip ettikçe tepkilerden anlaşıldı ki şoför de dahil herkes CHP’li. Yalnız Oflu ihtiyatlı. Emekli öğretmenin kızı aradı, kızına doğru değildir kızım dedi, daha sandıkları yeni teslim ettik, geçen seçimde de böyle olmuştu. Kızı ağlıyordu. AKP’liler arabalarla kutlamaya çıkmışlardı, kadınları gördüm, başı açık, kapalı kadınları. İster istemez sahil yolundaki AKP ilçe binasının önünde  kalabalıkta durduk. Yine kadınlar ve halay çekiyorlar. Tuhaf bir modernizm. Öyle ya da böyle modernizm kadın bedeni üzerinden geliyor. Bunun AKP aracılığıyla gelmesi çok daha tuhaf. İki aşamalı bir modernizm. Önünde daha modern olanın örneği durduğu ve ona karşı çıkabildiği için kendini gizleyebilen modernizm… alt modernizm…

Arabaya sonradan binen CHP'li kadın siz renginizi hiç belli etmediniz AKP'li misiniz yoksa diye sordu bana. Güldüm. Sizin gibi hayal kırıklığı yaşamıyorum dedim. Güçlü görünmek istediğimden değil diye de ilave ettim. Sonra şoför söze girdi, matbaanın icadından başladı...

Köle ve Efendi... Detektif ve Seri Katil

Sınıf çatışmalarını kendi bünyesine çeken ara insan formu... diğerine yapılan haksızlığı içinde hissedenler... Duygular icat edilebilir mi? Acaba empati duygusu tarihin özel bir anında mı ortaya çıktı? Daha önce olmadık bir şekilde. Tarih empati duygusunun icadıyla bir yerde sapmış olmalı. Mutasyon gibi. Hatta demeliyiz ki sınıflar arası zıtlık hakikate varmak için bu ara insan formuna kadar beklemek zorunda. O zamana kadar her şey yerli yerinde görünüyor. Ara insan formundan ne kastediyorum? İsmiyle müsemma, arada kalanlar: orta sınıf, küçük burjuva vb… gezgin; düşmeyi ve yükselmeyi tatmış, tampon bölgede yaşayanlar. Meraklılar.

Anlamaya çalışıyor, gözlemliyor. Anlamak kendini değiştirmenin en önemli hamlesi.

Amerikan suç tarihinde gerçek bir hikâyeye dayanan Mindhunter dizisini izlediğim günlerde Tom Amca’nın Kulübesi’ni de okuyordum. Tom Amca’nın Kulübesi’nde köle yaşamı beni Hegel’e götürdü. Tinin Fenemonolojisi’nde yer alan ilgili bölüme yeniden baktım, aslında birkaç kez. Sonra Robinson Crusoe’u elime aldım.  Şuradan buradan okumanın önüme serdiği kesişmeler bazen hayatın olumsallığından daha çarpıcı olabiliyor. Ne arıyordum? Belki bir kıyaslama ama sonrası karmaşık. İşin içinde çakışmalar ve çağrışımlar var. Bir tür serbest dalış.

Hegel arı kovanına çomak sokanlardan biri. Ama yine de Efendilik ve Kölelik başlıklı meşhur yazısını sınıf temeline oturtmuyor. Yazı başlığıyla böyle bir şey vaat etse ya da bizim beklentimiz yazıyı eninde sonunda bu içeriğin etrafında dönen bir tartışma gibi algılamaya eğilimli olsa da böyle. Zaten ilgili başlığın bütün dünya dillerine “yanlış” çevrilişi bu eğilimi gösteriyor. Doğru çeviri: Herrschaft: Efendi, Knechtschaft: Uşak (1) olmasına rağmen. Uşak köle anlamına gelmiyor, daha çok efendinin özel hizmetinde, evin içinde çalışanlar. Efendi ve uşağın doğrudan ilişkide göründüğü, bir arada bulunduğu karşıtlık.  Biraz dikkatli okuyunca bu yazı başlığının sınıfsal zıtlıktan çok semantik zıtlık için seçildiğini anlıyoruz. Hegel’in  kölenin tarafını tutup tutmadığı muğlak.  Hegel ben ve öteki bağlamında özbilinç kavramının nasıl oluştuğuyla ilgili. Özbilinç kavramı için efendi ile köleyi denek olarak kullanıyor (düşünürün antik çağdan beri kendine tanıdığı imtiyazdır bu; en kralı bile yazı konusudur sadece). Yazının sonunda efendinin özbilince sahip olmadığını kölenin ise sahip olabileceğini söyler. Özbilinci tinin kemale ermiş merhalesi olarak kabul edersek, bundan özbilinçli kölenin özbilinç yoksunu efendi karşısında köle olduğuna sevinmesi gerekir anlamını bile çıkarabiliriz. Yani Hegel’in köle taraftarlığı özbilinç kavramıyla baştan manüple edilmiş. Şöyle yazar: 

“Özbilinç önünde bir başka özbilinci bulur; kendi dışına çıkmıştır. Bunun iki anlamı vardır: ilkin, kendi kendisini yitirmiştir, çünkü kendisini başka bir (somut) öz olarak bulmaktadır; ikincisi, bu yolla başkasını ortadan kaldırmıştır, çünkü başkasına öz olarak bakmamakta, tersine başkasında kendi kendisini görmektedir.” (2)

Bir köle efendisinde nasıl kendini görebilir? Emek gücüyle yarattığı zenginliğin aslında kendisine ait olduğunun bilincine vararak mı? Hayır, Hegel de kölenin bu olası dirayetine konan yasağa baştan beri riayet ediyordu. Hegel’in kölesinin özbilinci başka türlü işliyor. Köle, efendisinin çalış buyruğuna uymakla diğerinin özbilincini devralıyor ve bunu eşya üzerinde çalışmayla olumluyor. Birbirini kapsayan bu bilinç takası köleye efendisi yanında hiç değilse epistemolojik anlamda bir paye veriyor:

“(…)korkuda kendi-için varlık kölenin kendisinde bulunur.” (3)

Kölenin bilinci, bilinç akışı, özel dünyası yokken (köle sorunu oldum olası varken bile yokken) Hegel’in köleye özbilinç payesi vermesi düşün tarihinin dönemeçlerinden biri. Ama kölenin özbilinci onun yerine düşünen Hegel’in özbilinci aslında. Köleler o dönemde de hâlâ kitap yazamıyor. Metafizik bir köle var karşımızda.

Tuhaf. Tuhaf ama köle algısında bir aşama bu. Yoksa Hegel de henüz köleliğe karşı değil.

Biraz uzaklaşalım... Hem kendi ülkelerinde hem de dünyada ilk romancılardan sayılan Cervantes’in yazarlığa başlamadan önce tutsak düşüp köle olması ile Daniel Defoe’nun yazdığı gerçekte Alexander Selcraig adlı bir İskoçyalı denizcinin başından geçen olaylara dayanan Robinson Crusoe’un tutsak düşüp bir zaman köle olması 'Batı Kanonu' açısından ilginç bir tesadüf. Anlatacak şeyleri var. Köleliğe içeriden bakan bir deneyim kazanmışlar. Ama yine de tutsak köleliliğin dili doğal (determinist) köleliğin dili olmayı başaramıyor. Çünkü kölelik her iki yazar için de bir macera.

Robinson Cruose ıssız bir adaya düşmesine yol açan yolculuğa köle tüccarlarıyla yaptığı bir sözleşmeyle başlamıştı. 

Kölelerin alınıp satılırken sergilenmelerinde bedenlerinin ikili bir anlamı oluşuyor. Köle bedene duyulan yakınlık: güç, metanet, güzellik vb. Öte yandan bedenin aşağılamaya müsait asaletten yoksun bir itaat duruşu. Robinson Cruose Cuma’yı bize anlatırken her iki yönü de harmanlıyor. Ama Cuma’nın zencilerden farklı olduğunu özellikle belirtiyor, “Derisinin rengi kapkara değil, koyu esmerdi.” diyor.  "Öyle Brezilyalılar, Virginialılar, öbür Amerika yerlileri gibi iğrenç, sarı kara renkte değil, ışıltılı bir koyu zeytin rengindeydi; anlatılması pek kolay değilse de renginde hoşa giden bir şey vardı.” (5) Robinson Cruose romanını sömürge metaforu olarak ele alan çok şey yazıldı. Ben semantik zıtlığın hiç de çatışmalı bir zıtlık anlamına gelmediğini anlatmak istiyorum. Cuma köle olmayı canını kurtarmanın bedeli olarak gönüllü kabul ediyor. Cuma’nın ilk öğrendiği sözcükler kendi adı ve sahibine hürmet etmenin kendisi de olan ‘Efendi’ sözcükleridir. Köleye adının efendisi tarafından verilmesi adın sahibiyle ad vereni kurumsallaştırıyor. (6) Köle zenciler özel adları olsa da onları bu adlarından soyutlayan ırk adlarıyla (zenci) özdeştirler. Adlandıran aşağılar. İnsan topluluklarında üstün olanın zayıf ve “kötü” olanı belirlemesi anlamına da gelen adların tarihi etimolojik içeriklerinden takip edilebilir. Kendilerine takılan adı benimseyen topluluklar sonradan bağımsızlıklarını kazandıklarında adlarının orijinal anlamını unuturlar. Adları yeni durumda övünç kaynağıdır artık... Cuma ile Robinson arasında bir başka temel hiyerarşi daha kuruluyor. Dil. Robinson Cuma’nın yerli dilini değil, Cuma Robinson’un dilini yani İngilizceyi öğreniyor. Daha da önemlisi roman beyaz adamın gözüyle birinci tekil şahıs ağzından yazılıyor. Köle henüz kendi dünyasını içeriden anlatan yazı yeteneğine kavuşmamış.

Aristo ta zamanında ilginç bir öngörüde bulunmuştu:

“… diyelim dokuma tezgâhının mekiği kendiliğinden gidip gelse, lirin mızrabı kendiliğinden çalsaydı, o zaman ne yapımcıların işçiye gereksinmesi olurdu, ne de efendilerin köleye.” (4)

Kölelik olgusunu doğal bir işbölümü sayan Aristo’nun bu sözlerini bir temenni değil, olmayana ergi metoduyla köleliğin gerekliliğinin kanıtı (çabası) olarak okumak gerek. Gerçekten de köleliğin kalkmasını böyle teknolojik bir tekâmüle bağlayan öngörünün sahibine sempati duysak da insani zihniyet değişiminin hangi yollardan geçtiği bizi daha çok ilgilendiriyor. Aristo bu insani zihniyetten henüz çok uzak.

İnsanlık köleliğin kaldırılması için neyi bekledi? Buharlı makinenin icadını mı? Evet bir yönüyle böyle ama Aristo’yu doğrular biçimde değil. Beklenen başka bir şey daha vardı: Tom Amca’nın Kulübesi.

Başkan Abraham Lincoln Amerikan iç savaşının başlarında kitabın yazarı ufak tefek bir kadın olan Harriet Beecher Stowe ile tanışınca ‘Demek bu büyük savaşı başlatan küçük hanımefendi buymuş.’ demiş.  Elbette Başkan Lincoln mübalağa ederek latif davranmış. 1852’de yayınlanan Tom Amca’nın Kulübesi yalnızca döneminde değil 19. yüzyılda İncil’den sonra en çok satan kitaptı.(7) Bu kitabın Amerika’da iç savaşın başlamasıyla değil belki ama savaşın en önemli sonuçlarından köleliğin kaldırılmasıyla (12 Haziran 1862) hiç de mübalağalı olmayan bir bağlantısı var. Bağlantıyı kitabın ortalarında buldum. Hegel’in referansı yararsız; kölenin özbilincindense efendi ve kölenin paylaştığı bilinçdışını tercih ederim.

Kitaptan açıklayayım:

İyi huylu efendi Augustine St. Clare, kuzini Miss Ophelia’ya dokuz on yaşlarında Topsy adında bir köle kız hediye eder. Kız, Augustine St. Clare’ın her gün önünden geçmek zorunda olduğu berbat bir lokantayı işleten ayyaş bir çiftin kölesidir. Kızın çığlıklarına, yediği dayaklara ve sövmelere dayanamaz ve onu satın alır. Topsy şarkı söyler, dans eder; ama yazar,  ‘gözleri kötücül bir maskaralıkla bakıyor… duruşunda  garip, şu kötü huylu cüce cinlere benzer bir şey var.’ diye baştan bizi uyarır. Yani bize der ki, hemen ona acımayın, hikâyesine hemen teslim olmayın. Gerçekten de kendi ağzından hikâyesinde sorulara dikbaşlılıkla samimiyet arası budalaca cevaplar verir Topsy.

“Kaç yaşındasın Topsy?”

“Bilmiyorum hanımım.”

“ Kaç yaşında olduğunu bilmiyor musun? Kimse söylemedi mi sana? Annen kimdi?”

“Hiç olmadı ki!”

“Hiç annen olmadı ha? Ne demek istiyorsun? Nerede doğdun?

“Ben hiç doğmadım.”

“Tanrı konusunda bir şey duydun mu Topsy? Seni kimin yarattığını biliyor musun?”

“Bildiğim kadarıyla hiç kimse. Sanırım ben öylece büyüdüm.”(8)

Miss Ophelia bir pedagog gibi küçük Topsy’nin eğitimini üzerine alır. Kendi yatak odasının temizliğini, düzenini Topsy’ye devretme niyetindedir. Ona yatak yapmayı vb öğretir; niyet gayet iyi. Ama  hanımefendi arkasını dönmüşken Topsy kaşla göz arasında bir çift eldivenle bir kurdeleyi kapıp kol ağzına saklar. Ama kurdele kol ağzından düşer. Topsy kurdeleyi çalmadığını, kol ağzına kurdelenin nasıl sıkıştığını bilmediğini söyler. Ağlar. Bu kez de eldivenler diğer kol ağzından düşer. Topsy eldivenleri çaldığını ama kurdeleyi çalmadığını ısrarla söyler. Miss Ophelia doğru söyle seni kırbaçlamayacağım deyince Topsy her ikisini de çaldığını itiraf eder. Bu kadarla kalmış olamaz, başka neleri çalmıştır Topsy? Miss Ophelia eğer doğru söylerse kırbaçlamayacağına bir kez daha söz verir. Kırbaç yememenin iyi bir şey olduğunu bilen Topsy Miss Eva’nın boynuna taktığı o kırmızı şeyi ve Rosa’nın küpelerini de aldığını söyler. Hemen koş ikisini de getir der Miss Ophelia. Topsy, getiremem onlar yandı der. Neden yaktın diye sorar Miss Ophelia. Topsy çünkü kötüyüm, ben kötüyüm, elimde değil der. Tam o anda Topsy’nin kırmızı şey dediği boynunda kırmızı mercan kolyesiyle Eva gelir. Eva’nın ardından içeri giren Rosa’nın da küpeleri kulaklarındadır. Peki Topsy onları almadığı halde neden yalan söylemiştir? Burada ahlâki bir çarpıtma yok yine de. Topsy itirafın iyi bir şey olduğunu düşünerek ister istemez kendi yalanını çarpıtmıştır. Hem yapmaması gereken bir şeyi yapmış hem de sanki suçunun diyetini ödemek için bonkör bir itirafta bulunmuştur.

Daha sonra Ophelia kendisine Topsy’yi hediye eden St. Clare’la konuşur:

“ Bu çocuğu kırbaçlamadan nasıl yola getiririm bilmiyorum.”

“Eh, içiniz rahatlayacaksa kırbaçlayın, istediğinizi yapma hakkını size veriyorum.”

“Çocuk dediğin kırbaçlanır, onsuz büyütenini de hiç duymadım.”(9)

“Ah, pekâlâ, nasıl iyi olacağını düşünüyorsanız, öyle yapın. Yalnız, bir önerim olacak. Bu çocuğun sopa, kürek ve maşayla –artık o ara hangisi el altındaysa- dövüldüğünü gördüm. Bu tip davranışlara alışık olduğu için etkili olması için kırbaç vuruşlarınızın epey zorlu olması gerekecek (…) Efendi gitgide acımasızlaşıyor, hizmetçi de duygusuzlaşıyor. Kırbaç ve kötüye kullanma afyon gibidir, duygular nasırlaştıkça dozu iki katına çıkarmalısınız. Ben bunu mal sahibi olur olmaz fark ettim ve işi asla buna başlamamakla çözdüm. Çünkü ne zaman duracağımı kestiremeyebilirdim ancak böylece kendi ahlakımı korumayı başarabildim. Ama ne oldu? Benim hizmetçilerim şımarık çocuklar gibi davranmaya başladılar, yine de bence bu her iki tarafın da giderek kötüleşmesinden iyidir.”

Ophelia elinden gelenin en iyisini yapacağını söyleyerek sohbeti sonlandırır.

Bir gün Miss Ophelia Topsy’yi en iyi kızıl Hint krepten şalını başına sarmış, aynanın önünde müthiş bir tavırla prova yaparken buldu. Miss Ophelia ömründe yapmadığı bir şey yapmış, anahtarı çekmecenin üstünde unutmuştu.

“Sabrının son noktasında, ‘Topsy!’ diye bağırdı. ‘Neden yapıyorsun bunları?’”

“Bilmiyorum hanımım, herhalde kötü olduğum için.”

“Seninle ne yapacağım bilmiyorum Topsy.”

“Beni kırbaçlamalısınız hanımım, benim eski hanımlarım hep kamçılayıp dururlardı. Kırbaçlanmadan çalışmaya alışık değilim ben.”

“Ama Topsy, ben seni kırbaçlamak istemiyorum. Aklın varsa, iyi şeyler yapmayı da düşünebilirsin, neden yapmıyorsun?”

“Tanrı’m, hanımım, ben kırbaca alışığım, sanırım bana iyi geliyor.” (10)

Miss Ophelia reçeteyi uygulamaya kalktığında (elbette başka bir zenciye kırbaçlatırken) Topsy bağırıp inledi, yalvarıp yakardı, müthiş bir yaygara kopardı. Ama sonradan çevresini saran yeniyetmelere yediği kırbacın sivrisineği bile incitmeyeceğini söyledi. Eski efendisi kırbaçlarken insanın etini nasıl kaldırdığını görecektiniz dedi, eski efendisinin işi bildiğini söyleyerek ona övgü bile düzdü! Tam burada yazar çok ilginç bir şey söyler:

“Topsy günahlarıyla iğrenç kötülüklerini çok ayrıcalıklı özelliklermiş gibi göstererek büyük bir sermayeye dönüştürdü.” Ve Topsy’nin ağzından devam eder:

“Siz zenciler, günahkâr olduğunuzu biliyor musunuz? Eh öylesiniz, herkes öyle! Beyazlar da günahkâr… ama bence en büyük günahkâr zenciler! Yine de Tanrı’m, hiçbiriniz elime su dökemezsiniz! Ben öyle kötüyüm ki, kimse benimle nasıl başa çıkacağını bilmiyor…” (11)

Uzun bir alıntı oldu.

Köleliğe karşı yazılan bu kitabın kötü bir köleyi hem de bu kötülüğü kölenin ağzından teyit ederek anlatan bu en zayıf bölümünün aslında köle efendi çelişkisini gün yüzüne çıkaran en güçlü bölümü olduğunu açıklamam gerek.

Neler var bu konuşmaların içinde?

1.  Bir kölenin efendisinin özel eşyalarını karıştırması düşünülemezken Topsy bunu yapıyor. Hem de cüretkârca yapıyor, efendisinin eşyasını üzerine giyiyor. Sadece bununla kalsa iyi; eylemin kabahati artıran açılımı cabası: köle kıyafet değişimiyle sembolik olarak kölelikten sıyrılmış halini bir oyun olarak yaşıyor. Kendisi için eğlenceli, efendisi için rencide edici. Efendinin şalının köle üzerinde aldığı şeklin bir indirgemeye yol açması ilginç burada. Efendiyi taklit eden köle! Kölenin amacı bu olmasa bile neden efendisine böyle görünüyor? Bu bize köle efendi statüsünün pek de dayanıklı olmayan bir aşamaya geldiğini gösteriyor. Efendi, taklitle kendi hicvedilişini görüyor, kendi üstünlüğünün ne kadar eğreti olduğunu. Topsy gibi artık yavaş yavaş uç veren marijinal tipler efendilerinin özel eşyalarını karıştırırken kendi gizli dünyalarını kuran kölelerin varlığına da işaret ediyor. Kölenin efendinin dünyasına bu sızışı düz anlamda sınıfsal bir yakınlaşmanın tezahürü. Karşılıklı yakınlaşma. Adabı muaşeretle kurallar üzerinden benzeşme imkânı… kölenin efendi gibi olmayı deneyimlediği bu geçiş döneminde vicdansız köle sahipleri karşısında nispeten mutedil bir yol izleyen Ophelia gibiler empati için olmasa da verecekleri cezayı yumuşatmak için soruyorlar:’Neden?’ Hem anlama çabası hem de diğerine söz hakkı tanıyan bir çift anlam saklı bu soruda.

2.       “Bilmiyorum hanımım, herhalde kötü olduğum için.”

Topsy suçu üstlenmiyor sadece kendi türü üzerinden tanımlıyor da: ‘Zenciler kötüdür.’ Suçun naif hali. Kötülüğü nedensizleştirerek kötülüğe kendi başına var olma kudreti bahşetmek.  Bu efendi Ophelia’nın pedagojik çabasını sıfırlıyor tabi. Takdir edelim ki, bunu yaparken Topsy’nin izlediği yol çok kurnazca.  Biraz önce kötülük yapan kendini  bundan söz eden olarak ötekileştirerek ikiye bölüyor. İki sözcükten yararlanıyor: ‘bilmiyorum’ ve ‘herhalde’. Yaratıcı muğlaklık diye bir şey var. Kötü-kendine karşı efendisiyle teklifsiz işbirliği yapan ikinci kişiliğini devreye sokuyor.   Kötülüğe boyun eğen iradeyle, kötülükten söz eden irade aynı benlik içinde ayrışmış gibi.

3.    Ceza hükmünü verenlerden biri cezalandırılan ile aynı kişi olmasına rağmen. Başka nasıl anlamalıyız bunu? Cezalandırılan kötü (bu durumda köle Topsy) karşısında ceza hükmünü veren Topsy belki de tarihte ilk kez kendi bedeninin efendisi gibi davranan bir köleyi temsil ediyor. Ama kırbaçlanarak acı çeken beden bu işbirliğini sonlandırıyor. İroni yerini tüm kölelik düzenini çarpıtan yaygaraya bırakıyor. Cezalandırılan kötünün bedensel acısı, cezalandıranın da kötü olabileceği bir durumla yüzleşme İmkânı demek. Topsy farkında olsun ya da olmasın, cezalandırılmasını isterken efendisini pis bir işin içine sokuyor. Bir bulaştırma söz konusu burada.

4.       Topsy kötülüğünü abartarak efendisinin kafasını karıştırıyor.

“Seni bu kadar kötü yapan nedir Topsy? Neden iyi olmaya çalışmıyorsun? Hiç kimseyi sevmiyor musun Topsy?”

“Sevgiye ilişkin hiçbir şey bilmiyorum, ben şekerle yemiş severim, o kadar.” (12)

Bir kölenin efendisiyle kendisi hakkında konuşması! Karşısında önyargılı ama meraka da evrilebilen bir potansiyel yavaş yavaş filizleniyor. Bu yeni bir şey.

Topsy ile sahibinin konuşması insanları köleliğe karşı ikna edecek öğeler içermez. Konuşmalar  biraz absürt tiyatro diyaloguna benziyor; absürt uyumun hayatın tutarsızlığını gözümüze sokan işleviyle. Hatta bu tutarsızlık okuyucuya dışarıdan izleyip kendini yeniden rasyonalize edemediği bir ruh hali olarak yansır. Öyle ya da böyle bulaşıcı olan tutarsızlıktan kaçınma çabası ancak samimiyet kriziyle mümkün. Samimiyetle tutarlılık birbirine karıştırılmasın (samimiyet tutarsızlığa daha yakındır). Köleliğin kalkmasını sadece kölenin değil, köle sahibinin de istediği bir aşamadayız artık. Toplum köle ve köle sahipleri olarak bölünmekten, köle sahipleri ve diğer köle sahipleri olarak bölünmeye geçmiştir.

Topsy ve Ophelia ilişkisi bize iyi zenciyle kötü beyaz efendinin zıddını gösteriyor; kötü zenciyle iyi efendinin karşılaşması. Efendiyi verdiği cezayla kötüleştiren bu durum pedagojiyi de işe yaramaz bir hale sokar. Bu, dünyanın değiştirilmesi gerektiğini de akla dayatır.

Gelelim Mindhunter dizisine…

Yetmişli yılların başlarında mahkûm olmuş seri katillerle cezaevlerinde görüşüp suçlu profili çıkarmaya çalışan detektif Holden Ford’un işi hayli zordur. Çok sınırlı bir çevre tarafından onaylanan ve biraz da özel yürütülen bir iş. Anlamaya çalışır; seri katilleri cinayete sürükleyen nedenler ne? Acaba neden sorusu doğru mu burada? Seri katille detektifin bir masanın iki yakasında sohbet ettiği an. Suç itirafından nedensellik itirafına geçiş. Suç itirafı karşıtlık yaratırken nedensellik itirafı her iki tarafı anlamlandıramadıkları bir korelasyonun içine itiyor. Holden Ford başlangıçta sorguladığı seri katillerden dişe dokunur bir şey elde edemiyor. Cinayet nedenini seri katil için de çözülmesi gereken sır haline getiren asıl muammanın peşinde. Çünkü seri katil tamlamasında adlandırma aslında nedenin yerine ikame edilmiş! Failin kavramsal etiketi, işlediği suçun nedenini de temsil ediyor. Kıskançlık, para, kan davası, aşağılanma, intikam vb hiçbirinin olmadığı cinayet nedeni ‘seri katil’ adıyla başka bir nedensellik formuna kavuşabilir mi? Hannah Arent’in Kötülüğün Sıradanlığı’nı aşan bir şey. Holden Ford meslekdaşı dedektif Bill Tench ile birkaç seri katili sorguladıktan sonra en az dört kadını öldürmekten hüküm giymiş Jerome Brudos’un sorgusuna gider. Jerome Brudos itiraflarına ve mahkûmiyetine rağmen işlediği cinayetleri inkâr eder. Detektiflerle oyun oynar. Pes eden Bill Tench üçüncü sorgulamaya katılmaz, Detektif Holden Ford sorgulamayı tek başına yapar. İnkâr devam eder. Ama  konuşmanın akışı içinde detektifin ağzından soru ilginç biçimde dökülür:

“Sence katil saldırılarını planlamış mıdır?”

Bu soru katili üçüncü tekil şahıs olarak konumladığı için bir icat gibi işliyor. Seri katil Jeremo Brudos üçüncü tekil şahıs olarak dile geliyor. Bu suçunu itiraf etmekten ‘nasıl’ı itirafa geçen sıra dışı bir sorgulamadır. Ancak anlamanın hizmetinde dinleyebilirsek varabileceğimiz bir aşama. Detektiflik çağımıza uygun bu aşamanın mesleği olarak…

                                                         Jeremo Brudos (1939-2006)

Peki detektif Holden Ford ile efendi Ophelia ve seri katil Jerome Brudos ile köle Topsy arasındaki bağ ne? 

Üçüncü tekil şahsın dolayımı...

Her zaman yaptığım şeyi yapıyorum, bunu düşünmeyi erteliyorum...

(1)Hegel’in köleliğe bakışı hakkında internette doküman ararken Chris Arthur’un makalesine rastladım, çeviri yanlışlığına dikkat çeken oydu.

(2) Hegel, Tinin Görüngübilimi, çev. Aziz Yardımlı, s.125, İdea yay. İst. 1986. (İtalikler bana ait değil.)

(3) Hegel age. S.132, İtalikler Hegel’e ait)

(4)Aristotales, Politika, Çev. Mete Tuncay, s.12, İst. 1975

(5)Danie Defoe, Robinson Crusoe, Çev. Akşit Göktürk, s.195, Yapı Kredi Yay. İst. 1997

(6)Adlandıranın hiyerarşik üstünlüğü iki kişi arasında belirlenmiş yazılı olamayan bir hukuku ortaya seriyor. Atatürk’e matematik öğretmeni tarafından verilen ‘Kemal’ isminin hiyerarşik yansımasını sonradan soyadı kanunu çıkınca Atatürk’ün yakın çevresine isim vermesinde görüyoruz. Bunların en ironiği Halide Edip ve kocası Dr Abdülhak Adnan’ın zaten tanınan kişiler oldukları için soyadı almak istememesi ama hem kanuna uyarak hem de tepki olarak ‘Adıvar’ soyadını almaları.
(7) Bu klasik kitaplar 19. yüzyıldaki kadar olmasa bile hâlâ çok satıyor ama okunmuyor. Kitapların sahip olduğu şöhret okunmamalarının da nedeni. Haklarında ansiklopedik bilgi alınmış, filmleri izlenmiş, özeti okunmuş vb.

(8) Hariet Beecher Stowe, Tom Amca’nın Kulübesi, Çev. Tülin Nutku, s. 315,316, Can yay. İst. 2017

(9) age s. 323

(10) age s. 327

(11) age s. 327

(12) age  s. 367

Kıyıdan Köşeden

ÖNCELİK

"Ben cümleyi önden kurarım kelimeler peşinden gelir. Cümleye otobüs diyelim, kelimelere de yolcu. Bazen otobüs boş gider. Daha centilmen bir benzetme yapayım: Önce âşık olurum, sonra o kadını ararım. Çoğu zaman sadece ararım." Yaa dedim.

ÜÇ KEZ

Üç kez oldu. Üç ayrı evde. Ankara’da. Akşamdı, kapı çaldı, açtım. Uzun boylu, beyaz tenli, kumral saçlı, kaldığım semte uygun zengin giyimli, çok güzel bir kadın. Acaba falancı burada mı oturuyor dedi. Hayır dedim. Gülüştük, gitti… Sabah saatleriydi, kaldığım bodrum katın kapısı çaldı, yaktığım holün ışığı kızın iri yeşil gözlerinde yüzüme vurdu. Afalladım. Bir arkadaşımın selamını getirmiş bana. Hakkımda bilgi sahibiydi. Ayak üstü konuştuk. Sınava yetişeceğim dedim. Gülüştük, gitti… Bir arkadaşımın kapısını çaldım, öğleden sonraydı. Bir kız açtı kapıyı… kapıya sarıldı da. Sanki kapıya sarılması sarılmanın metaforu gibiydi. Kehribar gözleri vardı, zülüf elmacık kemiğinin üzerine dökülmüştü azıcık. Arkadaşımı sordum, evde değilmiş. Gülüştük, gittim. Kapılar…

BİR VÜCUT SALGISI OLARAK SES

‘Ben bir… yardan ayrıldım.’ Bir kadın söylüyor bu türküyü. Ses havada ince bir uzantıyla bana ulaşıyor, sadece nakarat kısmını ayırt ediyorum ‘aayrıldııım… aayrıldıııım’... Etrafa bakıyorum sesin failini arıyorum; nerdeyse herkes kulaklıklı, koltukların arkasına monte edilmiş ekrandan film falan izliyorlar. Buldum! Ses orta kapının önündeki koltuktan geliyor.  Otuz yaşlarında, topuz saçlarının üzerine kulaklık takmış kafasını türkünün gaydasıyla sağa sola sallayan bir kadın, yanında da bir çocuk. Türkü bitiyor, beş dakika sonra tekrar… ‘Aayrıldııım… aayrıldııım.’ Otobüsten biri müdahale etse ya. Önümde yaşlı bir kadın sanki uykusundan uyanmış gibi koltuğunda kımıldanıyor, türbanlı kadına bakıyor, ondan bir hamle bekliyorum. Ama hayır, koridor tarafına kıçını dönüyor o kadar… Ayrıldığı biri var bu kadının. Kocasından değil ama, yavuklusundan ayrılmış. Buna hemen inandırdım kendimi. Kalkıp kadını uyarıp uyarmamak arasında kendimle boğuşurken bu kararım beni yatıştırdı. Türkü ‘Aayrıldııım… aayrıldııım’ derken içimden daha beter ol dedim.

AŞAĞILIK YER

Aşağılık bir yerin ilk habercisi horlanan, itilip kakılan sokak köpekleridir. Kopardığım ekmek parçasının taş mı yiyecek mi olduğunu algılayamayan kafası karışık köpekler. Etrafta bir yığın topal köpek.

HERKESİN BİR DERDİ VAR

Kız, sevgilisinin başka bir erkekle buluşacağını söyleyip kendisini başından savdığını sanıyor. Dediğine göre bu birkaç kez olmuş. Ayrıntılar verdi. Bana sordu, sevgilisi gay olabilir miymiş? Hangisi daha çok rahatsız ederdi acaba; gay olması mı, kendisini aldatması mı? Bunu sormadım. Ama anlattıklarına bakarsam galiba gay şüphesini desteklememi bekliyor. Bu kez de başka bir soru durumu bulandırıyor: Hissettiği intikam mı, avuntu mu?

SINIFLANDIRMA

İnsanları artık gürültülü olanlar ve sessiz olanlar diye ikiye ayıracak bir yaşa girdim. Bu kadar net.

ÖLÜM RİTÜELİ

Kefen, sırtüstü yatmış bedenin kımıltısız hatlarını ölümün silüetine dönüştürür. Kefen bize ölümün izlenebilir formunu verir. Peki, cenazenin taşınması sırasında ölenin açıkta bırakılan yüzü ne anlama geliyor? Philippe Aries’ın yazdıklarına göre 12. yüzyıldan önce Batı’da böyle bir gelenek varmış. Ama Filistinlilerin ölüyü bu haliyle taşımalarında başka bir şey ön planda. Teşhir. Teşhir ama nasıl? Ölümün teşhiriyle oluşan ve kendi kendini provoke eden infialle birlikte korkusuzluğun da teşhiri. Ama günümüzde teşhirin kontrolü teşhir edende değil, bunu ikinci elden çoğaltanda (kamera, fotoğraf, afiş vb).  Diğer Müslüman ülkelerden gelen yardımın diyeti olarak teşhir. Çünkü diğer Müslüman ülkeler kendi iç politikalarının dizaynı için Filistinlilerin İsrail tarafından öldürülmelerine ihtiyaç duyuyorlar.

SEVGİNİN TARİHİ

Tanrı yok dediğim zaman bir dinci sevilmediğini hissediyor. Neden acaba? Ya da sevilip sevilmediğini bu kadar dolayımlı bir kerteriz noktasıyla algılayan kafa nasıl oluştu? Sevginin tarihiyle ilgili bir şey bu.

‘AYNA’SIZ YANILSAMA

Aynadan geçmek… İki üç saniye ömrü olan hafıza. Sonra yanılsama başlıyor. Eğer yaya caddesinde yürüyorsanız vitrinlerde kendinizle karşılaşmanız bu yanılsamayla bir yarış içinde olduğunuz anlamına gelebilir.

SÖZ EDİMİ

‘Sizi bir dakikalık saygı duruşuna davet ediyorum.’ Buradaki davet neden emirdir?

MESSİ

Messi’nin top ayağındayken yere olan açısı bazen öyle daralıyor ki… özellikle frikik atışlarında topa düşmekle ayakta kalmak arasında bir vücut eğimiyle vururken…

UTANÇ

N. çocukken çişini güçbela tutmuş eve gelmiş. Ev kapalı olduğu için eteğini sıyırmış halde bahçeye işerken komşunun çocuğu onu görmüş. N. o sırada çok utandığını söylüyor. Oysa bana anlatırken böyle bir anısı olduğu için böbürlendiğini söyleyebilirim. Bana yaşadığı anda utanç vermeyip sonradan utanç veren ve anlatılamayan anılar gerek. Kendiminkileri biliyorum zaten.

Uzatmalı utanç. Gerçekte hep geçmişteki bir şeyden utanç. Şimdiki zamanlı değil. Sonradan utanç (düşün).

TUHAF ÖZGÜRLÜK

İnsanın mecburen gittiği yerleri hemen benimsemesi (şikâyet bile bu benimsemeye mızmız bir konfor katıyor) ilginç bir meleke. Kendi seçtiği yerde yaşayacağı hayalkırıklığından daha iyi böylesi. Bu yüzden seçemiyorum. Kendi seçimime dayalı rahat bir ortama ait özgürlük kavramından yoksunum. Benim özgürlüğüm bir bağımlılıktan kurtulma çabasıyla oluşuyor ancak.

Silgisini Kaybeden Çocuklar

-Öğretmenim silgim kayboldu.

-Sıranın gözüne bak, yerlere bak… belki arkadaşının çantasına karışmıştır.

-Baktım öğretmenim. Yok!.. ha ağladı ha ağlayacak.

-Bir yerden çıkar.

Çıkar mı gerçekten? Belki bir iki tanesi, müstahdemler sınıfı süpürürken sıralar yerlerinden oynamışken duvar diplerinde. Ama genellikle kayboluyor. O zaman soralım, nasıl oluyor bu? Karşımızda gizemli bir nesne var.

Silgi; olmazsa olmaz, öğrencinin demirbaşı. Ama en çok kaybedilen şey. Toplu iğne değil ki bu, apalak bir şey. Nasıl kaybolur?

Okullar açılınca ihtiyaç listesinin başında. En alta eskisi olanlar yenisini almasınlar gibi bir not düşülmesine rağmen silginin illaki yenisi alınır. Çünkü eskisi kalmamıştır. Kaybolması, silgiyle kurulan sahiplik ilişkisini baştan bozuyor. Bir veli kırtasiyeden satın aldığı silgiyi ışığa tutup ona son kez baktığının bilincine varabilir.

Hakkını verelim, ilk silgi İngiliz Edward Naime tarafından 1770 yılında yapılmış. Ben de yeni öğrendim ondan önce silgi yerine ekmek kullanılıyormuş. Silginin hüneri şurada: Kauçuk (kaliteli bir silginin hammaddesi) ve grafit (kurşunkalem ucu) arasındaki yapışma kuvveti grafitin kâğıt üzerine nüfuz etme gücünden daha fazla. Ama silginin en zayıf noktası da bu; silerken kendini aşındırıyor. Cepten yiyor yani.

Silgiyi kâğıtla daha ilk temasında ikinci el sayabiliriz. Eskisinin gösteriş açısından yeni alınmış silgi karşısında hiç şansı yok. Ama asıl dikkat çekmek istediğim öğrencilerin silgiyle kurdukları tensel bağ. Silginin elastikiyeti, soğuk etimsi yapısı sanki ikinci bir tene dokunuyormuş hissi veriyor; mıncıklanıyor, çimdikleniyor. Sırf elde tutmak bile kendiliğinden asli işlevini unutturuyor, bir oyuncak oluyor. Parmakların sürtmesiyle derisi yüzülüyor; kirlerin ezilmesi gibi, masanın üzerine dökülen kırıntıları hayal edin. Bazı öğrenciler bir tür koleksiyoner; bu renk renk kırıntıları küçük kutuların içinde biriktirdiklerine tanık oldum. Bir de silginin sık sık yere düşmesi... başına buyruk bir nesne, öte beri zıp zıp zıplıyor. Eğer öğrenci düştüğünün o an farkına varırsa şanslı. Eğer sonradan farkına varırsa arama faslı başlıyor.

Eğilip bükülüyor. Sanki esnekliğinin limiti deneniyormuş gibi iyice. Bu sırada silginin sırtında açılan ufak bir kertik  bütünlüğünü gözden çıkarmaya yetiyor. Kertik büyüyor büyüyor ve son bir esnetmeyle ikiye ayrılıyor. Bir silgi gitti şimdi yerine geldi iki silgi. Bu ikinci silgiyi kaybolma sigortası gibi düşünebilirdik. Stepne silgi. Ama öyle olmuyor; ikisi birden kayboluyor… Acaba tersine, silginin kaybolduğunu söylemek onun gözden çıkarılmasının sigortası mı? Bize kanıt gerek.

Silgi ikame bir nesne. Can sıkıntısının nesnesi, oyunun. Daha da ötesi, öfkenin ve bir şeylerin hıncını almanın. Bazı çocuklarda oral dönem kalıntısı.

Daha ilginci şu: Azar işiten, utandırılan çocuklarda gözlemledim, silginin başına ne geliyorsa o sırada geliyor. Bu çocukların elinde çürüğe çıkmış silginin kaybolma sürecini hızlandırdığı kesin. Ufak parçalara bölüp arkadaşlarının kafasına atan öğrenciler kaybolan silgilerin de faili. Bir silgi bulan öğrenci bunu sahibine vermiyor. Bunda silgilerin birbirine benzemesinin payı da vardır elbette ama burada fazla silginin öğrenci nezdinde psikolojik kurban adayı olması önemli.

“Kaybolma” tüm bu silgi zayiatını aklayan bir sözcük.

Bazı çocuklar silgisini canı sıkılan bu çocukların bulmasıyla kaybediyorlar. Aramaktan vazgeçmesinler.

Belki de silginin asıl sorunu bu: öğrenciler yukarıda sözünü ettiğim zaaflarından ötürü ondan çabuk vazgeçiyorlar.

Bir uzlaşı sözcüğü olarak kaybetmek... 

Çocuklara nesnelerin kaybolmayacağını öğretmek gerek. Çocukları unutkanlıklarının sonuçlarıyla baş başa bırakmak, eylemlerinden sorumlu olduklarını söylemek, aramanın bir külfet olduğunu ve bu külfeti çocuğa tattırmak vb bunların hepsi bir çözüm olarak ileri sürülebilir. Ben başka bir şey önereceğim: Silgiyi ilkokulda toptan kaldırmak.

Hatayı silen bir nesnenin yokluğunda daha az hata yapacağımız bilgisiyle. Tıpkı evinin yedek anahtarını komşusuna vermeyenlerin daha az unutkan olacağı gibi...

Not: Kaybolmasın diye çocukların boynuna silgiyi kolye gibi asan sayın veliler, yapmayın bunu, çok onur kırıcı...

Çocuklarda Paspas Hevesi

Birinin şişesi devriliyor yer ıslanıyor, neredeyse sınıfın hepsi ta koridorun ucunda tuvaletin bir köşesinde duran paspası almak için izin istiyor.  Angarya olduğu kadar pis de olan bu işi yapmaya çocuklar neden bu kadar çok hevesli? Ya da neden çocukların enayi olmak ve uyanık olmak kavramları yetişkinlerin zıttı gibi görünüyor?

Hayır, çocuklar  önce diğerkâmlığı öğrenip sonradan bozulmuyorlar. Sanıldığı gibi bu atılganlığı öğretmene yaranmak için, ya da arkadaşıyla dayanışma için göstermiyorlar. Çocukların davranışları da yetişkinler gibi çıkarlarına uygun. İşe yarama duygusundan daha fazlası; paspasın bedenlerine tanıdığı figürler.  Bu temizlik figürlerinin bedenlerinden dışarı yayılan etkisini seviyorlar. Herkeste paspasın dokunacağı alanı boşaltırken oluşan hareketlilik mesela.    40 dakika sınıfta durmak sıkıyor onları; birinin yere su dökmesi dersi sulandırıyor ('meseleyi sulandırmak' deyiminin ilk olay mahalli sınıflar olmasa gerek). Paspas eylemiyle teneffüse ilave bir mola kazanıyorlar... Bunu bazen kasten yaptıklarından da şüphelenmiyor değilim. Keşke öyle olsa, hiç sesimi çıkarmaz bu kaytarma ritüelinde rolümü oynardım.